Η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις πυλώνες κάθε δημοκρατικού κράτους δικαίου. Κατοχυρωμένη στο άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), προστατεύει όχι μόνο την ελεύθερη διακίνηση ιδεών και πληροφοριών, αλλά και τον δημόσιο διάλογο για ζητήματα γενικότερου κοινωνικού ενδιαφέροντος. Το δικαίωμα αυτό ανήκει, κατ’ αρχήν, σε κάθε πρόσωπο, ανεξαρτήτως ιδιότητας ή επαγγέλματος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, ωστόσο, η εφαρμογή της ελευθερίας της έκφρασης στους δικαστικούς λειτουργούς. Οι δικαστές, μολονότι απολαύουν των ίδιων θεμελιωδών δικαιωμάτων με κάθε πολίτη, ασκούν παράλληλα ένα λειτούργημα που προϋποθέτει ανεξαρτησία, αμεροληψία, αυτοσυγκράτηση και διαρκή προστασία του κύρους της Δικαιοσύνης. Η διττή αυτή ιδιότητα δημιουργεί μία λεπτή ισορροπία: από τη μία πλευρά βρίσκεται η ατομική ελευθερία του δικαστή να εκφράζει απόψεις· από την άλλη, η ανάγκη διατήρησης της εμπιστοσύνης των πολιτών στην ανεξάρτητη και αμερόληπτη απονομή της δικαιοσύνης.
Το ζήτημα επανήλθε πρόσφατα στο προσκήνιο με αφορμή υπόθεση στην Κυπριακή Δημοκρατία, στην οποία εξετάστηκε κατά πόσον δημόσιες ή υπηρεσιακές εκφράσεις δικαστικού λειτουργού υπερέβαιναν τα επιτρεπτά όρια της θεσμικής συμπεριφοράς. Η υπόθεση αναζωπύρωσε έναν διάλογο που απασχολεί εδώ και χρόνια τόσο το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου όσο και διεθνείς οργανισμούς που ασχολούνται με την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας.
Η απάντηση, ωστόσο, δεν μπορεί να είναι απόλυτη. Ούτε η θέση ότι οι δικαστές απολαμβάνουν απεριόριστη ελευθερία έκφρασης ούτε η αντίθετη άποψη ότι υποχρεούνται σε πλήρη δημόσια σιωπή συμβιβάζονται με τις αρχές μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η ευρωπαϊκή έννομη τάξη έχει διαμορφώσει μία περισσότερο σύνθετη προσέγγιση, η οποία επιχειρεί να εξισορροπήσει δύο εξίσου θεμελιώδεις αξίες: αφενός την προστασία της ελευθερίας της έκφρασης και αφετέρου τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας, της αμεροληψίας και του κύρους της Δικαιοσύνης.
Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι να εξετάσει το ισχύον ευρωπαϊκό και διεθνές νομικό πλαίσιο, να αναλύσει τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και να αξιολογήσει τα κριτήρια με τα οποία διακρίνεται η θεμιτή δημόσια παρέμβαση ενός δικαστή από την έκφραση που δύναται να δικαιολογήσει περιορισμούς ή ακόμη και πειθαρχικές κυρώσεις.
Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει διαμορφώσει ένα συνεκτικό πλαίσιο αρχών ως προς την ελευθερία της έκφρασης των δικαστικών λειτουργών. Στις υποθέσεις Wille κατά Λιχτενστάιν (1999), Kudeshkina κατά Ρωσίας (2009), Baka κατά Ουγγαρίας (Μεγάλο Τμήμα, 2016) και Żurek κατά Πολωνίας (2022), το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι οι δικαστές δεν αποστερούνται των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ λόγω της ιδιότητάς τους. Αντιθέτως, όταν εκφράζονται για ζητήματα που αφορούν τη λειτουργία της Δικαιοσύνης, την ανεξαρτησία των δικαστηρίων ή το κράτος δικαίου, η παρέμβασή τους μπορεί να συμβάλλει ουσιωδώς στον δημόσιο διάλογο επί θεμάτων εξαιρετικού δημοσίου ενδιαφέροντος.
Παράλληλα, το ΕΔΔΑ έχει επισημάνει ότι το δικαστικό λειτούργημα συνεπάγεται αυξημένο καθήκον αυτοσυγκράτησης, ιδίως όταν οι δηλώσεις ενός δικαστή είναι δυνατόν να επηρεάσουν την εμπιστοσύνη του κοινού στην αμεροληψία και το κύρος της Δικαιοσύνης. Κατά συνέπεια, κάθε περιορισμός της ελευθερίας έκφρασης δικαστικού λειτουργού οφείλει να πληροί τις αυστηρές προϋποθέσεις του άρθρου 10 §2 ΕΣΔΑ, να στηρίζεται σε επιτακτική κοινωνική ανάγκη και να είναι απολύτως αναλογικός προς τον επιδιωκόμενο θεμιτό σκοπό.
Η νομολογία αυτή καταδεικνύει ότι η ευρωπαϊκή έννομη τάξη δεν υιοθετεί ούτε την αντίληψη της απόλυτης ελευθερίας ούτε εκείνη της απόλυτης σιωπής των δικαστών, αλλά επιδιώκει μία λεπτή και δυναμική ισορροπία μεταξύ της προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων τους και της διαφύλαξης της ανεξαρτησίας και της αξιοπιστίας της δικαστικής εξουσίας.
