Νέα πολιτική συζήτηση για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ελλάδα προκάλεσε η Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2026, με τον Υφυπουργό Δικαιοσύνης Ιωάννη Μπούγα να υποστηρίζει στη Βουλή ότι τα ευρωπαϊκά δεδομένα καταγράφουν πρόοδο της χώρας και δεν επιβεβαιώνουν την αρνητική εικόνα που, κατά την άποψή του, επιχειρεί να παρουσιάσει η αντιπολίτευση.
Πέρα όμως από την πολιτική αντιπαράθεση, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το τι ακριβώς αναφέρει η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο ειδικό κεφάλαιο για την Ελλάδα.
Η Έκθεση για το Κράτος Δικαίου 2026 δημοσιεύθηκε στις 17 Ιουλίου και εξετάζει, όπως κάθε χρόνο, τέσσερις βασικούς πυλώνες: το σύστημα απονομής της Δικαιοσύνης, το πλαίσιο καταπολέμησης της διαφθοράς, την ελευθερία και πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης και, τέλος, τα θεσμικά αντίβαρα.
Θετική αποτίμηση για τις μεταρρυθμίσεις στη Δικαιοσύνη
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της φετινής αξιολόγησης αφορά το δικαστικό σύστημα.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταγράφει τις μεταρρυθμίσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη για την αποτελεσματικότερη λειτουργία της Δικαιοσύνης, συμπεριλαμβανομένων των αλλαγών στον δικαστικό χάρτη, των παρεμβάσεων στην πολιτική δικονομία και της περαιτέρω ψηφιοποίησης των δικαστικών διαδικασιών.
Ιδιαίτερη θεσμική σημασία έχει και η συμμετοχή του δικαστικού σώματος στη διαδικασία επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων.
Είναι χαρακτηριστικό ότι, όπως επισήμανε και ο Υφυπουργός Δικαιοσύνης στη Βουλή, για τρίτη συνεχόμενη χρονιά δεν διατυπώνεται ειδική σύσταση της Επιτροπής προς την Ελλάδα στον συγκεκριμένο πυλώνα.
Αυτό, πάντως, δεν σημαίνει ότι έχουν εξαλειφθεί όλα τα προβλήματα της ελληνικής Δικαιοσύνης. Η διάρκεια των διαδικασιών και η αποτελεσματικότητα της απονομής της δικαιοσύνης εξακολουθούν να αποτελούν κρίσιμες παραμέτρους που παρακολουθούνται σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Το κρίσιμο ζήτημα της διαφθοράς
Πιο σύνθετη είναι η εικόνα στον δεύτερο πυλώνα, δηλαδή στην πρόληψη και καταπολέμηση της διαφθοράς.
Η Επιτροπή αναγνωρίζει τις θεσμικές παρεμβάσεις που έχουν πραγματοποιηθεί. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η δημιουργία Ψηφιακού Μητρώου Υποθέσεων Διαφθοράς, με στόχο την παρακολούθηση της πορείας των σχετικών ποινικών υποθέσεων από το στάδιο της διερεύνησης έως την οριστική περάτωσή τους.
Παράλληλα έχουν πραγματοποιηθεί νομοθετικές παρεμβάσεις στις διατάξεις του Ποινικού Κώδικα περί δωροληψίας και δωροδοκίας, καθώς και αλλαγές στο πλαίσιο των δημοσίων συμβάσεων.
Ωστόσο, το ζήτημα δεν θεωρείται λήξαν.
Η ευρωπαϊκή αξιολόγηση εξακολουθεί να εστιάζει στην ανάγκη δημιουργίας ενός σταθερού και αποτελεσματικού ιστορικού διώξεων και τελεσίδικων δικαστικών αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένων των υποθέσεων διαφθοράς υψηλού επιπέδου.
Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία: άλλο είναι η δημιουργία του κατάλληλου νομοθετικού και διοικητικού πλαισίου και άλλο η αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητά του στην πράξη.
Μέσα ενημέρωσης και προστασία δημοσιογράφων
Στον τομέα της ελευθερίας και της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης καταγράφονται επίσης εξελίξεις.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις παρεμβάσεις για την προστασία των δημοσιογράφων από καταχρηστικές δικαστικές διαδικασίες, τις γνωστές SLAPPs.
Η Ελλάδα ενσωμάτωσε την Οδηγία (ΕΕ) 2024/1069 και επέκτεινε, σύμφωνα με την κυβερνητική παρουσίαση της μεταρρύθμισης, την προστασία και σε αμιγώς εσωτερικές διαφορές.
Η προστασία των δημοσιογράφων και η διασφάλιση ενός πραγματικά πλουραλιστικού περιβάλλοντος ενημέρωσης παραμένουν, ωστόσο, αυτοτελές τμήμα της ευρωπαϊκής παρακολούθησης του κράτους δικαίου.
Τέσσερις συστάσεις προς την Ελλάδα
Το στοιχείο που ίσως αποτυπώνει καλύτερα τη συνολική εικόνα είναι ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξακολουθεί να απευθύνει τέσσερις συστάσεις προς την Ελλάδα για το 2026.
Ταυτόχρονα, αναγνωρίζει ότι έχει σημειωθεί πρόοδος ως προς όλες τις συστάσεις που είχαν απευθυνθεί στη χώρα το προηγούμενο έτος.
Επομένως, οι δύο διαπιστώσεις δεν είναι αντιφατικές.
Η Ελλάδα πράγματι εμφανίζει πρόοδο σε επιμέρους τομείς, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η διαδικασία θεσμικής προσαρμογής έχει ολοκληρωθεί ή ότι δεν εξακολουθούν να υφίστανται ζητήματα που απαιτούν περαιτέρω αντιμετώπιση.
Η Έκθεση για το Κράτος Δικαίου δεν θα πρέπει, άλλωστε, να αντιμετωπίζεται ούτε ως πιστοποιητικό πλήρους θεσμικής συμμόρφωσης ούτε ως καταδικαστική απόφαση για ένα κράτος μέλος.
Αποτελεί έναν ετήσιο μηχανισμό παρακολούθησης μέσω του οποίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εντοπίζει θετικές και αρνητικές εξελίξεις, αξιολογεί την εφαρμογή προηγούμενων συστάσεων και προσδιορίζει τα πεδία στα οποία απαιτούνται περαιτέρω μεταρρυθμίσεις.
Υπό αυτή την έννοια, η συζήτηση για το εάν η Έκθεση του 2026 αποτελεί πολιτική «δικαίωση» της κυβέρνησης ή επιβεβαίωση της κριτικής της αντιπολίτευσης περιορίζει την πραγματική θεσμική σημασία της.
Η ουσία βρίσκεται αλλού: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει συγκεκριμένη πρόοδο της Ελλάδας, ιδιαίτερα στον τομέα της Δικαιοσύνης, αλλά ταυτόχρονα εξακολουθεί να εντοπίζει προβλήματα και να διατυπώνει τέσσερις συγκεκριμένες συστάσεις προς τη χώρα.
Και ακριβώς η εφαρμογή αυτών των συστάσεων μέχρι την επόμενη ετήσια αξιολόγηση θα αποτελέσει το ουσιαστικό μέτρο της περαιτέρω προόδου του ελληνικού κράτους δικαίου.
