Η επικείμενη αναθεώρηση του Συντάγματος αποτελεί σημαντικό θεσμικό εγχείρημα, το οποίο παρέχει την ευκαιρία αντιμετώπισης διαχρονικών ζητημάτων που έχουν αναδειχθεί κατά την εφαρμογή του ισχύοντος συνταγματικού πλαισίου, ιδίως ως προς τη δικαστική ανεξαρτησία και την απονομή της δικαιοσύνης.
Οι διοικητικοί δικαστές, μέσω της καθημερινής άσκησης του δικαιοδοτικού τους έργου, διαθέτουν πολύτιμη εμπειρία ως προς την πρακτική λειτουργία των συνταγματικών ρυθμίσεων και τα ζητήματα που έχουν ανακύψει κατά την ερμηνεία τους. Η εμπειρία αυτή επιτρέπει στην Ένωση να συμβάλει τεκμηριωμένα στον δημόσιο διάλογο, χωρίς να υποκαθιστά την πολιτική κρίση του αναθεωρητικού νομοθέτη.
Η Ένωση Διοικητικών Δικαστών, ανταποκρινόμενη στον θεσμικό της ρόλο, καταθέτει τις ακόλουθες θέσεις και προτάσεις επί των αναθεωρητέων διατάξεων που αφορούν τη Δικαιοσύνη, καθώς και ζητήματα που υπάγονται στη δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων. Οι θέσεις της Ένωσης διαμορφώθηκαν κατόπιν συλλογικών διαδικασιών και συγκεκριμένα κατόπιν διενέργειας έκτακτης Γενικής Συνέλευσης στις 19.6.2026 και εν συνεχεία δημοψηφίσματος που έλαβε χώρα από 30.6.2026 έως και 1.7.2026 επί θεμάτων που καθορίστηκαν με την απόφαση της ως άνω Γενικής Συνέλευσης.
Ειδικότερα, σύμφωνα με το Ψήφισμα της Έκτακτης Γενικής Συνέλευσης της 19ης Ιουνίου 2026, η Ένωση Διοικητικών Δικαστών επισημαίνει ότι (ι) η διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος συνιστά κορυφαία στιγμή ενός συντεταγμένου κράτους και απαιτεί το αναγκαίο περιθώριο χρόνου για την εξασφάλιση ουσιαστικού δημόσιου διαλόγου και την επιστημονική επεξεργασία των προτάσεων, (ιι) η επαναβεβαίωση θεμελιωδών αρχών της λειτουργικής διάκρισης μεταξύ του Συντάγματος ως θεμελιώδους κανόνα οργάνωσης της Πολιτείας και της κανονιστικής αρμοδιότητας του κοινού νομοθέτη, καθίσταται αναγκαία, καθώς η αναθεωρητική διαδικασία οφείλει να υπηρετεί τη διαχρονικότητα των συνταγματικών εγγυήσεων και όχι πρόσκαιρες κανονιστικές επιδιώξεις, με την εισαγωγή στο συνταγματικό κείμενο ειδικών και λεπτομερειακών ρυθμίσεων, με κίνδυνο αποδυνάμωσης τόσο της κανονιστικής ευχέρειας του κοινού νομοθέτη όσο και του δικαστικού ελέγχου των εν λόγω ρυθμίσεων δια της «συνταγματοποίησής» και (ιιι) η αναθεωρητική διαδικασία δεν νοείται ως διαδικασία υποχώρησης από θεσμικά και κοινωνικά κεκτημένα, αντιθέτως, οφείλει να υπηρετεί την ενίσχυση και διεύρυνση των ήδη κεκτημένων. Υπό τις ανωτέρω παραδοχές και σύμφωνα με το ως άνω Ψήφισμα, η Ένωση τοποθετούμενη επί της υποβληθείσας από τον απαιτούμενο αριθμό βουλευτών πρότασης αναθεώρησης, υποστηρίζει:
Α) τη μη αναθεώρηση του άρθρου 78 του Συντάγματος, δια της προταθείσας προσθήκης παραγράφου 6 στο άρθρο 78 με το εξής περιεχόμενο: «Μπορεί να παρέχονται κίνητρα για σταθερό φορολογικό καθεστώς σε στρατηγικές για την εθνική οικονομία ιδιωτικές επενδύσεις», δηλαδή δια της προσθήκης διάταξης με την οποία συνταγματοποιείται άλλη μία κατηγορία φορολογικής ανισότητας σε βάρος της τυπικά κατοχυρωμένης στο άρθρο 4 παρ.5 φορολογικής-φοροδοτικής ισότητας των Ελλήνων, πέραν της ήδη υπάρχουσας διάταξης του άρθρου 107 του Συντάγματος (κεφάλαια εξωτερικού, φορολογία πλοίων, ναυτιλιακών επιχειρήσεων).
Β) τη μη αναθεώρηση της παρ.3 του άρθρου 101 του Συντάγματος, σύμφωνα με την υποβληθείσα πρόταση, με την οποία προτείνεται η κατάργηση του τεκμηρίου αρμοδιότητας υπέρ των αποκεντρωμένων διοικήσεων. Να παραμείνει το τεκμήριο αρμοδιότητας υπέρ της αποκεντρωμένης διοίκησης, το οποίο θεσπίστηκε στο Σύνταγμα, διότι συνάπτεται με την, κατά το άρθρο 1 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος θεμελιώδη αρχή του πολιτεύματος, δημοκρατική αρχή, συμβάλλοντας στον δημοκρατικό μετασχηματισμό των κρατικών λειτουργιών, ο οποίος αποβλέπει, μεταξύ των άλλων, στην εγκατάλειψη των αυταρχικών δομών του συγκεντρωτισμού και την ενίσχυση των αρμοδιοτήτων των κρατικών οργάνων διοίκησης που βρίσκονται εγγύτερα στον πολίτη.
Γ) τη μη αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος. Η προστασία της αξίας του ανθρώπου (άρθρο 2 παρ. 1 του Συντάγματος) και η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας (άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος) προϋποθέτουν ουσιαστική δυνατότητα πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση. Η πρόβλεψη ότι η ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από πλήρως αυτοδιοικούμενα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου συνιστά ειδική εγγύηση της ακαδημαϊκής ελευθερίας και της ανεξαρτησίας της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης και έρευνας. Η επιλογή αυτή δεν αποτελεί συγκυριακή επιλογή του συντακτικού νομοθέτη, αλλά αποτυπώνει την αντίληψη ότι η ανώτατη παιδεία υπηρετεί το γενικό κοινωνικό συμφέρον και ότι η λειτουργία των πανεπιστημίων οφείλει να καθορίζεται από τις ανάγκες της διδασκαλίας, της έρευνας και της επιστημονικής προόδου και όχι από κριτήρια οικονομικής απόδοσης.
Δ) τη μη αναθεώρηση του άρθρου 51 του Συντάγματος, κατά το μέρος που προτείνεται η συνταγματική κατοχύρωση της δυνατότητας επιστολικής ψήφου για τους εκλογείς εντός της Επικράτειας. Η επιστολική ψήφος εγείρει σοβαρούς προβληματισμούς ως προς την αποτελεσματική διασφάλιση θεμελιωδών συνταγματικών αρχών, όπως η μυστικότητα της ψήφου, το αδιάβλητο της εκλογικής διαδικασίας και η αρχή της ταυτόχρονης διεξαγωγής των βουλευτικών εκλογών. Η διενέργεια της ψηφοφορίας εκτός ελεγχόμενου εκλογικού περιβάλλοντος δημιουργεί κινδύνους επηρεασμού της εκλογικής βούλησης και αμφισβήτησης της αξιοπιστίας του εκλογικού αποτελέσματος, προσκρούοντας στην επιβεβλημένη από την καταστατική αρχή της λαϊκής κυριαρχίας διαφύλαξη συνθηκών αποτροπής νοθείας των αποτελεσμάτων των βουλευτικών εκλογών.
Ε) τη μη αναθεώρηση της παρ.4 του άρθρου 21 του Συντάγματος. Να παραμείνει η ισχύουσα διατύπωση «Η απόκτηση κατοικίας από αυτούς που τη στερούνται ή που στεγάζονται ανεπαρκώς αποτελεί αντικείμενο ειδικής φροντίδας του Κράτους», στην οποία εμπεριέχεται, άλλωστε, και το έλασσον, ήτοι η κατοχύρωση της προσιτής στέγης.
Με το ίδιο ψήφισμα, η Ένωση Διοικητικών Δικαστών υποστήριξε τη μη αναθεώρηση της παραγράφου 2 του άρθρου 89 του Συντάγματος και επιφυλάχθηκε να τοποθετηθεί, κατόπιν της διενέργειας δημοψηφίσματος, επί των άρθρων 17, 24, 79, 100 και 103 του Συντάγματος και ως προς τα θέματα του τρόπου επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης (άρθρο 90 παρ. 5 του Συντάγματος), της ανάληψης δημοσίων θέσεων από δικαστικούς και εισαγγελικούς λειτουργούς μετά την αποχώρησή τους από το δικαστικό σώμα, της ανάθεσης ειδικών διοικητικών καθηκόντων σε δικαστικούς λειτουργούς (άρθρο 89 παρ. 3 του Συντάγματος), της άρσης ή μη της απόλυτης συνταγματικής απαγόρευσης της απεργίας των δικαστικών λειτουργών (άρθρο 23 παρ.2 του Συντάγματος), της διατήρησης ή μη των υφιστάμενων ανωτάτων ορίων αφυπηρέτησης των δικαστικών λειτουργών (άρθρο 88 παρ.5 του Συντάγματος), της διατήρησης ή μη της αρμοδιότητας του Υπουργού Δικαιοσύνης να προσφεύγει κατά αποφάσεων των Ανώτατων Δικαστικών Συμβουλίων (άρθρο 90 παρ.3 εδ. α’ του Συντάγματος) και να εγείρει την πειθαρχική αγωγή κατά δικαστικών λειτουργών (άρθρο 91 παρ.1 εδ.β’ του Συντάγματος), της διατήρησης ή μη του ισχύοντος συστήματος διάχυτου και παρεμπίπτοντος ελέγχου συνταγματικότητας από όλα τα δικαστήρια και της κατάργησης ή μη του άρθρου 86 του Συντάγματος.
Σε σχέση με τα θέματα που τέθηκαν σε δημοψήφισμα, οι θέσεις της Ένωσης διαμορφώθηκαν, σύμφωνα με τα αποτελέσματα που εξήχθησαν ανά ερώτημα, ως εξής:
Ι) Επί άρθρου 90 παρ. 5 του Συντάγματος
Ια. Να αναθεωρηθεί η παρ. 5 του άρθρου 90 του Συντάγματος, ώστε η επιλογή των Προέδρων και των Αντιπροέδρων του Συμβουλίου της Επικρατείας, του Αρείου Πάγου και του Ελεγκτικού Συνεδρίου, καθώς και του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, να διενεργείται με δεσμευτική προεπιλογή των υποψηφίων από τα μέλη των αντίστοιχων ανωτάτων δικαστηρίων και τελική επιλογή από τη Βουλή με αυξημένη πλειοψηφία.
Ο ισχύων τρόπος επιλογής της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων από το Υπουργικό Συμβούλιο, που επιχειρεί να συνδέσει τη δικαιοσύνη με μια μορφή δημοκρατικής νομιμοποίησης, προκαλεί προβληματισμό διαχρονικά, ανεξαρτήτως της προσωπικής ακεραιότητας των προσώπων που επιλέγονται ή συμμετέχουν στη διαδικασία επιλογής. Και τούτο διότι, η ανάθεση της σχετικής αρμοδιότητας στο Υπουργικό Συμβούλιο δημιουργεί αντικειμενικά τις προϋποθέσεις εύλογης κοινωνικής υπόνοιας περί δυνατότητας πολιτικής επιρροής στη δικαστική εξουσία και ειδικότερα, την εντύπωση στην κοινή γνώμη ότι η ηγεσία της Δικαιοσύνης εξαρτάται, έστω και εμμέσως, από την εκτελεστική εξουσία.
Το ζήτημα αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο για τα ανώτατα διοικητικά δικαστήρια, τα οποία καλούνται να ελέγχουν τη νομιμότητα και τη συνταγματικότητα πράξεων και επιλογών της διοίκησης και της κυβέρνησης. Καθίσταται δε ιδιαιτέρως οξύ αν ληφθεί υπόψη ότι τα ανώτατα δικαστήρια διαμορφώνουν τη νομολογία ιδίως μετά τη θέσπιση των θεσμών της πιλοτικής δίκης και των προδικαστικών ερωτημάτων.
Όπως έχει επανειλημμένα επισημανθεί και από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η Δικαιοσύνη δεν αρκεί να απονέμεται με τρόπο ανεξάρτητο και αμερόληπτο· πρέπει και να εμφανίζεται ως τέτοια. Σε διαδοχικές εκθέσεις για το κράτος δικαίου στην Ελλάδα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επισημάνει την ανάγκη ουσιαστικής συμμετοχής της δικαστικής εξουσίας στη διαδικασία επιλογής της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων, ενώ αντίστοιχες συστάσεις έχουν διατυπωθεί και από όργανα του Συμβουλίου της Ευρώπης. Κοινός παρονομαστής των παρατηρήσεων αυτών είναι ότι η πλήρης ανάθεση της επιλογής σε όργανο άλλης κρατικής λειτουργίας δεν ανταποκρίνεται πλέον στα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα δικαστικής ανεξαρτησίας.
Η ανάγκη αναθεώρησης του ισχύοντος συστήματος κατέστη ακόμη πιο εμφανής μετά την ψήφιση του ν. 5123/2024, με τον οποίο προβλέφθηκε για πρώτη φορά η διατύπωση γνώμης των Ολομελειών των ανωτάτων δικαστηρίων κατά τη διαδικασία επιλογής της ηγεσίας τους. Παρά τη θετική αυτή εξέλιξη, η γνώμη των Ολομελειών παρέμεινε μη δεσμευτική, ενώ η τελική επιλογή εξακολούθησε να ανήκει αποκλειστικά στην εκτελεστική εξουσία. Η πρώτη εφαρμογή του νέου συστήματος ανέδειξε, επομένως, τα όριά του και επιβεβαίωσε ότι η ουσιαστική συμμετοχή της δικαστικής λειτουργίας στη διαδικασία επιλογής της ηγεσίας της απαιτεί συνταγματική και όχι απλώς νομοθετική κατοχύρωση.
Η αρμοδιότητα της τελικής επιλογής πρέπει να ανατεθεί στην Βουλή (ή ειδική επιτροπή αυτής) με αυξημένη πλειοψηφία ως κατεξοχήν εκφραστή της λαϊκής κυριαρχίας. Η σημασία της επιλογής της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων επιβάλλει την αναζήτηση ευρύτερων συναινέσεων και την αποσύνδεση της διαδικασίας από τη λογική της εκάστοτε κυβερνητικής πλειοψηφίας.
Ιβ. Να αναθεωρηθεί η παρ. 5 του άρθρου 90 του Συντάγματος, ώστε η επιλογή του Γενικού Επιτρόπου των Τακτικών Διοικητικών Δικαστηρίων να διενεργείται επίσης με δεσμευτική προεπιλογή των υποψηφίων από εκλεκτορικό σώμα που θα απαρτίζεται από τους διοικητικούς δικαστές (με βαθμό Πρωτοδίκη που θα έχουν συμπληρώσει επταετή υπηρεσία) και τελική επιλογή από τη Βουλή με αυξημένη πλειοψηφία.
H λύση αυτή εξασφαλίζει αφενός τη συμμετοχή δικαστών με ουσιαστική υπηρεσιακή εμπειρία και αφετέρου ότι το πρόσωπο που καλείται να ασκήσει τις σχετικές αρμοδιότητες απολαμβάνει της εμπιστοσύνης της πλειοψηφίας των λειτουργών του οικείου κλάδου.
ΙΙ) Επί του άρθρου 89 του Συντάγματος (περιορισμός κατάληψης δημοσίων θέσεων και αξιωμάτων μετά την αφυπηρέτηση)
Να αναθεωρηθεί το άρθρο 89 του Συντάγματος, σύμφωνα με την υποβληθείσα πρόταση των βουλευτών της Νέας Δημοκρατίας και να απαγορευτεί η ανάληψη δημοσίων θέσεων που ανατίθενται από την εκτελεστική ή νομοθετική εξουσία για χρονικό διάστημα τριών (3) ετών μετά την αποχώρηση από το δικαστικό σώμα.
Tο άρθρο 89 του Συντάγματος κατοχυρώνει ένα αυστηρό σύστημα λειτουργικών και επαγγελματικών ασυμβιβάστων για τους εν ενεργεία δικαστικούς λειτουργούς. Οι περιορισμοί που θεσπίζονται στο άρθρο αυτό αποτελούν θεσμική εξειδίκευση της γενικότερης αρχής της δικαστικής ανεξαρτησίας που κατοχυρώνεται στα άρθρα 87 και 88 του Συντάγματος. Ωστόσο, η υφιστάμενη συνταγματική ρύθμιση παρουσιάζει ένα ουσιώδες κανονιστικό κενό. Ενώ προβλέπει αυστηρούς περιορισμούς κατά τη διάρκεια της ενεργού υπηρεσίας του δικαστικού λειτουργού, δεν περιλαμβάνει καμία ρύθμιση για την περίοδο που ακολουθεί αμέσως μετά την αποχώρησή του από το δικαστικό σώμα, καθιστώντας νομικά επιτρεπτή την άμεση μετακίνηση πρώην δικαστικών ή εισαγγελικών λειτουργών σε κυβερνητικά αξιώματα, διοικητικές θέσεις, δημόσιους οργανισμούς ή ανεξάρτητες διοικητικές αρχές που συγκροτούνται μέσω απόφασης της εκτελεστικής ή νομοθετικής εξουσίας. Ωστόσο, η ανάληψη τέτοιων θέσεων από δικαστικούς λειτουργούς αμέσως μετά την αφυπηρέτησή τους δημιουργεί εύλογο προβληματισμό ως προς τη συμβατότητά της με την αρχή της διάκρισης των λειτουργιών, ανεξαρτήτως των προσόντων και της προσωπικής ακεραιότητας των επιλεγόμενων προσώπων. Η δικαστική ανεξαρτησία προϋποθέτει όχι μόνο την απουσία παρεμβάσεων κατά την άσκηση των δικαστικών καθηκόντων, αλλά και τη θέσπιση εγγυήσεων που αποκλείουν τη δημιουργία δεσμών ή προσδοκιών μεταξύ της δικαστικής λειτουργίας και των λοιπών κρατικών εξουσιών μετά την αποχώρηση των δικαστικών λειτουργών από την υπηρεσία. Επομένως, θεωρούμε αναγκαία την επέκταση των περιορισμών του άρθρου 89 του Συντάγματος και μετά την αφυπηρέτηση τουλάχιστον για τη διάρκεια ικανής περιόδου και συγκεκριμένα τριετίας, ως χρονικό διάστημα εύλογο και ανάλογο προς τον επιδιωκόμενο σκοπό.
ΙΙΙ) Επί του άρθρου 89 παρ. 3 του Συντάγματος (ανάθεση ειδικών διοικητικών καθηκόντων σε δικαστικούς λειτουργούς)
Να μην αναθεωρηθεί η παρ.3 του άρθρου 89 του Συντάγματος και να παραμείνει η διατύπωση ως έχει.
Κατά την αναθεώρηση του 2001, με σκοπό την ενίσχυση της προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας των δικαστικών λειτουργών, καταργήθηκε η δυνατότητα ανάθεσης διοικητικών καθηκόντων σε αυτούς, με τη διατήρηση μόνο περιορισμένων και ειδικά προσδιορισμένων εξαιρέσεων, όπως η συμμετοχή σε νομοπαρασκευαστικές επιτροπές και σε όργανα πειθαρχικού, ελεγκτικού ή δικαιοδοτικού χαρακτήρα. Όπως επισημάνθηκε κατά τις εργασίες της αναθεώρησης, η επιλογή αυτή αποσκοπούσε στην αποτροπή περισπάσεων και εξαρτήσεων που θα μπορούσαν να θίξουν το κύρος και την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης (βλ. και ΣτΕ 1150/2025). Η απαγόρευση ανάθεσης διοικητικών καθηκόντων αποτέλεσε συνειδητή επιλογή υπέρ της σαφούς διάκρισης μεταξύ δικαστικής και διοικητικής λειτουργίας. Υπό το πρίσμα αυτό, με την προτεινόμενη αναθεώρηση, η οποία κινείται προς την αντίστροφη κατεύθυνση, μπορεί βάσιμα να υποστηριχθεί ότι θίγεται μια βασική εγγύηση που εισήχθη το 2001 για την προστασία της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης. Το ισχύον άρθρο 89 στηρίζεται στην αρχή ότι η Δικαιοσύνη καλείται να ελέγχει τη νομιμότητα της διοικητικής δράσης και όχι να συμμετέχει στη διαμόρφωση ή στην άσκησή της. Η ανάθεση διοικητικών καθηκόντων σε δικαστικούς λειτουργούς, ακόμη και με απόφαση της Βουλής, ενέχει τον κίνδυνο να μην καθίστανται σαφώς διακριτά τα όρια μεταξύ ελέγχοντος και ελεγχόμενου και να δημιουργούνται αμφιβολίες ως προς την πραγματική ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Ο κίνδυνος αυτός δεν εξουδετερώνεται από το γεγονός ότι η ανάθεση θα γίνεται από τη Βουλή. Η σχετική διαδικασία εξακολουθεί να εντάσσεται στο πεδίο των πολιτικών συσχετισμών και μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι συγκεκριμένοι δικαστικοί λειτουργοί επιλέγονται λόγω της επιρροής, της ειδίκευσης ή της εκτιμώμενης στάσης τους σε ζητήματα δημόσιας πολιτικής. Ακόμη και αν η επιλογή είναι απολύτως αδιάβλητη, η υπόνοια πολιτικής σύνδεσης αρκεί για να πλήξει την εικόνα ουδετερότητας της Δικαιοσύνης. Η προτεινόμενη αναθεώρηση της διάταξης μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως μηχανισμός έμμεσης επιρροής ή επιβράβευσης, ιδίως όταν η ανάθεση συνοδεύεται από αυξημένο κύρος, δημόσια προβολή ή πρόσθετες απολαβές. Η δικαστική ανεξαρτησία δεν απειλείται μόνο από άμεσες παρεμβάσεις, αλλά και από μορφές θεσμικής ενσωμάτωσης που αποδυναμώνουν την αναγκαία απόσταση του δικαστή από την πολιτική εξουσία.
Περαιτέρω προβληματισμό προκαλεί η αοριστία της έννοιας των «ειδικών διοικητικών καθηκόντων». Σε αντίθεση με το ισχύον άρθρο 89, το οποίο προβλέπει συγκεκριμένες και περιορισμένες εξαιρέσεις, η προτεινόμενη διατύπωση εισάγει μια γενική εξουσιοδότηση, η οποία μπορεί να διευρυνθεί νομοθετικά και να οδηγήσει σε σταδιακή απορρόφηση δικαστικών λειτουργών σε μη δικαιοδοτικά έργα.
Η ανάθεση διοικητικών αρμοδιοτήτων μπορεί επίσης να δημιουργήσει ζητήματα αντικειμενικής αμεροληψίας και ασυμβιβάστου. Δικαστικός λειτουργός που συμμετέχει στον σχεδιασμό ή στην υλοποίηση δημόσιας πολιτικής ενδέχεται να κληθεί αργότερα να ελέγξει δικαστικά πράξεις ή αποφάσεις που συνδέονται με αυτήν. Ακόμη και αν εξασφαλιστεί η προσωπική αποχή του, παραμένει ο κίνδυνος θεσμικής σύγχυσης ως προς τον διακριτό ρόλο της Δικαιοσύνης. Ζητήματα αμεροληψίας μπορούν να τεθούν ιδίως για τους δικαστές της διοικητικής δικαιοδοσίας, δεδομένου ότι το έργο τους συνίσταται κατεξοχήν στον έλεγχο της διοικητικής δράσης.
Παράλληλα, η ανάθεση τέτοιων καθηκόντων περιπλέκει το ζήτημα της λογοδοσίας. Η δικαστική και η διοικητική λειτουργία υπάγονται σε διαφορετικά συστήματα ευθύνης και ελέγχου. Όταν ο ίδιος λειτουργός ασκεί καθήκοντα και στα δύο πεδία, καθίσταται δυσχερής η σαφής απόδοση ευθύνης για τις διοικητικές επιλογές ή τα αποτελέσματά τους.
Δεν πρέπει, εξάλλου, να παραβλέπονται οι πρακτικές συνέπειες της ανάθεσης διοικητικών καθηκόντων σε εν ενεργεία δικαστικούς λειτουργούς. Είτε τα καθήκοντα αυτά ασκούνται παράλληλα με το δικαιοδοτικό έργο είτε αποκλειστικά για ορισμένο χρονικό διάστημα, αποσπούν ανθρώπινους πόρους από ένα δικαστικό σύστημα που ήδη αντιμετωπίζει σημαντικό φόρτο εργασίας, με άμεσο αντίκτυπο στην απονομή της δικαιοσύνης.
Τέλος, μπορεί η ανάγκη αξιοποίησης της νομικής γνώσης και εμπειρίας των δικαστικών λειτουργών να αποτελεί ένα θεμιτό κατ’ αρχήν μέσο για την επίτευξη στόχων επωφελών για το δημόσιο συμφέρον, όμως δύσκολα μπορεί κάποιος να υποστηρίξει ότι η ανάγκη αυτή δεν μπορεί να ικανοποιηθεί μέσω των ήδη προβλεπόμενων συνταγματικών εξαιρέσεων ή με τη συμμετοχή στη διοίκηση άλλων ειδικών επιστημόνων, όπως καθηγητών, δικηγόρων ή προσώπων με ειδική τεχνογνωσία. Συνεπώς, η ανάθεση διοικητικών καθηκόντων σε δικαστές δεν προκύπτει να είναι αναγκαία σε τέτοιο βαθμό, ώστε να παραβλέπονται οι προβληματισμοί σχετικά με τη συμβατότητά της με τον σκοπό της ενίσχυσης των θεσμών.
Για τους λόγους αυτούς, η προτεινόμενη αναθεώρηση του άρθρου 89 εγείρει σοβαρά ζητήματα συμβατότητας με τις αρχές της δικαστικής ανεξαρτησίας, της διάκρισης των λειτουργιών και της θεσμικής ουδετερότητας της Δικαιοσύνης. Αν και μπορεί να εμφανίζεται ως μέσο αξιοποίησης του κύρους και της τεχνογνωσίας των δικαστικών λειτουργών, ενδέχεται μακροπρόθεσμα να αποδυναμώσει τις ανωτέρω αρχές και εγγυήσεις.
ΙV) Επί του άρθρου 88 παρ.5 του Συντάγματος (όρια ηλικίας αποχώρησης από την υπηρεσία)
-Να διατηρηθούν τα όρια αφυπηρέτησης ως ορίζονται σήμερα στο άρθρο 88 παρ.5 του Συντάγματος, ήτοι: Ως και τον βαθμό του Εφέτη ή του Αντεισαγγελέα Εφετών και τους αντίστοιχους με αυτούς βαθμούς με τη συμπλήρωση του 65ου έτους της ηλικίας τους και όσοι έχουν βαθμούς ανώτερους από αυτούς ή τους αντίστοιχους με αυτούς με τη συμπλήρωση του 67ου έτους της ηλικίας τους.
Η αύξηση των ορίων ηλικίας των δικαστικών λειτουργών δεν αποτελεί ζήτημα που αφορά αποκλειστικά τον δικαστικό κλάδο. Εντάσσεται στον ευρύτερο προβληματισμό για την παράταση του εργασιακού βίου και τα όρια συνταξιοδότησης συνολικά και, ως εκ τούτου, προϋποθέτει ευρύτερη κοινωνική και πολιτική συναίνεση. Μια τέτοια μεταβολή θα μπορούσε να λειτουργήσει τροχιοδεικτικά για την αναθεώρηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης και σε άλλους κλάδους του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, γεγονός που αναδεικνύει τον ευρύτερο κοινωνικό χαρακτήρα του ζητήματος.
Υπέρ της αύξησης των ορίων ηλικίας προβάλλονται συνήθως επιχειρήματα που συνδέονται με την ενεργό γήρανση του πληθυσμού, την αξιοποίηση της εμπειρίας και των γνώσεων των μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων, καθώς και με τις δημοσιονομικές και ασφαλιστικές προκλήσεις που προκαλεί η αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Τα επιχειρήματα αυτά, έχουν επίσης συνδεθεί όλως αντιεπιστημονικά με το προσδόκιμο ζωής, δεδομένου ότι ναι μεν η ιατρική πρόοδος έχει επιτρέψει την αύξηση του προσδόκιμου ζωής, ωστόσο, η αύξηση αυτή δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη αύξηση των ετών υγιούς ζωής. Σύμφωνα δε με τα στοιχεία της Eurostat, το προσδόκιμο καλής υγείας παραμένει στάσιμο ή μειώνεται σε πολλές χώρες. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα στοιχεία για το έτος 2024 (της Eurostat), το μέσο όρο προσδόκιμο ζωής στην ΕΕ ανέρχεται στα 81,5 έτη, ενώ το προσδόκιμο καλής υγείας μόλις στα 64,9 έτη. Η απόκλιση αυτή των περίπου 16 ετών καταδεικνύει ότι σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού ζει τα τελευταία έτη πριν ή μετά τη συνταξιοδότηση με επιβαρυμένη υγεία, χρόνιες παθήσεις ή περιορισμένη λειτουργικότητα. Συνεπώς, καθίσταται σαφές ότι η περαιτέρω αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης ή αφυπηρέτησης δεν οδηγεί σε πραγματική επιμήκυνση του παραγωγικού εργασιακού βίου, αλλά αυξάνει αναπόφευκτα τις περιπτώσεις πρόωρης αποχώρησης λόγω ασθένειας, αναπηρίας ή αδυναμίας συνέχισης της επαγγελματικής δραστηριότητας, πριν τη συμπλήρωση των αυξημένων ορίων συνταξιοδότησης, θέτοντας σε υψηλή διακινδύνευση τόσο το δικαίωμα στη σύνταξη, όσο και το δικαίωμα στην αξιοπρεπή γήρανση, αφού σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού θα εξαναγκάζεται να αποχωρήσει από την εργασία μη έχοντας τελικά κατοχυρώσει πλήρη συνταξιοδοτικά δικαιώματα και συντάξιμες αποδοχές, κόντρα στις αντικειμενικές δυνατότητες της εποχής για κοινωνική πρόοδο και για μείωση του χρόνου εργασίας, με διασφάλιση αξιοπρεπούς σύνταξης και κοινωνικής προστασίας.
Για τον λόγο αυτό, η διατήρηση των πολιτών στην εργασία για ολοένα μεγαλύτερο χρονικό διάστημα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως κοινωνική κατάκτηση. Η κοινωνική πρόοδος δεν συνίσταται στην παράταση του χρόνου εργασίας, αλλά στη διασφάλιση συνθηκών που επιτρέπουν στους εργαζομένους να απολαμβάνουν, μετά την ολοκλήρωση του εργασιακού τους βίου, αξιοπρεπή σύνταξη και επαρκή κοινωνική προστασία.
Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία και για τους δικαστικούς λειτουργούς, οι οποίοι ασκούν λειτούργημα υψηλής πνευματικής έντασης, αυξημένης ευθύνης και διαρκούς ψυχολογικής επιβάρυνσης. Η προβληματική αυτή καθίσταται εντονότερη υπό το πρίσμα της μη συμμόρφωσης της Διοίκησης προς τη νομολογία του Ελεγκτικού Συνεδρίου, η οποία έχει κρίνει αντισυνταγματικά τα ισχύοντα ποσοστά αναπλήρωσης των συντάξεων. Υπό τις συνθήκες αυτές, η παράταση του εργασιακού βίου κινδυνεύει να λειτουργήσει όχι ως ελεύθερη επιλογή, αλλά ως αναγκαστική συνέπεια της αδυναμίας εξασφάλισης αξιοπρεπούς εισοδήματος μετά τη συνταξιοδότηση.
Εξάλλου, η διατήρηση των υφιστάμενων ορίων ηλικίας εξυπηρετεί τη διαρκή ανανέωση του ανθρώπινου δυναμικού της Δικαιοσύνης και την ομαλή εξέλιξη των νεότερων στις υψηλότερες βαθμίδες του δικαστικού σώματος. Η ισορροπία μεταξύ εμπειρίας και ανανέωσης των δικαστών είναι κρίσιμη για τη διατήρηση της αξιοπιστίας και της λειτουργικής αποτελεσματικότητας του δικαστικού συστήματος.[1] Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη διοικητική δικαιοσύνη, όπου η ήδη παρατηρούμενη συμφόρηση της επετηρίδας καθιστά ακόμη εντονότερες τις συνέπειες μιας ενδεχόμενης αύξησης των ορίων ηλικίας στην υπηρεσιακή εξέλιξη των δικαστικών λειτουργών. Παράλληλα, διαταράσσεται η αναγκαία ισορροπία μεταξύ των γενεών, καθώς περιορίζεται η είσοδος νέων νομικών στο δικαστικό λειτούργημα.
Η παρατεταμένη παραμονή των ίδιων προσώπων στις ανώτατες βαθμίδες της δικαιοσύνης ενδέχεται να οδηγήσει σε θεσμική ακαμψία, περιορίζοντας την ανανέωση των αντιλήψεων και των προσεγγίσεων που είναι αναγκαίες για την προσαρμογή της νομολογίας στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Η παράμετρος αυτή αναδείχθηκε και κατά τη συζήτηση που διεξήχθη στη Διοικητική Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας στο πλαίσιο της επεξεργασίας προτάσεων για τη συνταγματική αναθεώρηση, η οποία τάχθηκε με ευρεία πλειοψηφία υπέρ της διατήρησης των υφιστάμενων ορίων ηλικίας. Συνεπώς η διατήρηση των υφιστάμενων ορίων ηλικίας αποχώρησης των δικαστικών λειτουργών, όπως προβλέπονται στο άρθρο 88 παρ. 5 του Συντάγματος (65/67), υπηρετεί τόσο τη θεσμική ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης όσο και την προστασία θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων και τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας του δικαστικού συστήματος.
- V) Επί του άρθρου 86 του Συντάγματος
–Να καταργηθεί το άρθρο 86 του Συντάγματος που αφορά την ποινική δίωξη των μελών της κυβέρνησης με πρωτοβουλία της Βουλής. Η αρμοδιότητα να ανήκει εξ ολοκλήρου στην τακτική Δικαιοσύνη, όπως νόμος ορίσει.
Ο θεσμός της ειδικής ποινικής μεταχείρισης των υπουργών έχει ιστορικές ρίζες στα ευρωπαϊκά κοινοβουλευτικά συστήματα και συνδέθηκε με την ανάγκη προστασίας της κυβερνητικής λειτουργίας από προσχηματικές ή πολιτικά υποκινούμενες ποινικές διώξεις. Ωστόσο, στη σύγχρονη ευρωπαϊκή έννομη τάξη παρατηρείται τάση περιορισμού της εμπλοκής των κοινοβουλίων στις σχετικές διαδικασίες και ενίσχυσης του ρόλου των δικαστικών αρχών. Σε αρκετές χώρες οι υπουργοί υπάγονται, κατά κανόνα, στις κοινές διαδικασίες ποινικής δίωξης και εκδίκασης, με περιορισμένες μόνο αποκλίσεις που δικαιολογούνται από ειδικούς θεσμικούς λόγους.[2] Η ιδιαιτερότητα του άρθρου 86 του Συντάγματος είναι αποκλειστικά δικονομική. Η υπουργική ιδιότητα δεν επηρεάζει την ύπαρξη ή την έκταση της ποινικής ευθύνης ούτε διαφοροποιεί τους εφαρμοστέους κανόνες του ουσιαστικού ποινικού δικαίου. Η εξαίρεση αφορά αποκλειστικά το όργανο που αποφασίζει για την άσκηση της ποινικής δίωξης και τη διενέργεια της σχετικής προδικασίας. Η διαπίστωση του αν ένα πρόσωπο παραβίασε τον ποινικό νόμο αποτελεί κατεξοχήν νομική κρίση, ανεξάρτητα από το αξίωμα που κατέχει ή κατείχε ο φερόμενος ως δράστης. Η εμπλοκή της Βουλής προσδίδει πολιτική διάσταση σε ένα κατεξοχήν δικαιοδοτικό ζήτημα.
Η αποσύνδεση της ποινικής δίωξης των μελών της Κυβέρνησης από κοινοβουλευτικές διαδικασίες ενισχύει την αρχή της ισότητας ενώπιον του νόμου και συμβάλλει στην εμπέδωση του αισθήματος ισονομίας των πολιτών απέναντι στη Δικαιοσύνη. Παράλληλα, συνάδει με τις απαιτήσεις του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη, το οποίο μπορεί να θίγεται από αδικαιολόγητα δικονομικά προνόμια κρατικών λειτουργών.[3] Ειδικότερα, η δυνατότητα της Βουλής όχι μόνο να αποφασίζει για την άσκηση δίωξης αλλά και να αναστέλλει ή να επηρεάζει τη συνέχεια της ποινικής διαδικασίας δημιουργεί ένα σύστημα αυξημένης προστασίας των κυβερνητικών προσώπων, το οποίο εισάγει ουσιώδη απόκλιση από την αρχή της ισότητας ενώπιον του νόμου, υπερβαίνει, όπως υποστηρίζεται από σημαντικό αριθμό συνταγματολόγων, τα όρια μιας αναγκαίας θεσμικής προστασίας.
Η ανάγκη αυξημένης προστασίας από αβάσιμες ή πολιτικά υποκινούμενες διώξεις, οι οποίες θα μπορούσαν να παρεμποδίσουν την άσκηση των καθηκόντων των μελών της Κυβέρνησης δεν δικαιολογεί την ανάθεση της σχετικής αρμοδιότητας στη Βουλή. Ο ίδιος σκοπός μπορεί να επιτευχθεί με την ανάθεση της άσκησης της ποινικής δίωξης σε έμπειρους και ανώτερους εισαγγελικούς λειτουργούς ή σε ειδικό συλλογικό όργανο της δικαστικής εξουσίας, παρέχοντας επαρκείς εγγυήσεις αντικειμενικότητας και θεσμικής ουδετερότητας. Συνεπώς, κρίνουμε αναγκαία την κατάργηση του άρθρου 86 του Συντάγματος και τη μεταφορά της σχετικής αρμοδιότητας εξ ολοκλήρου στην τακτική δικαιοσύνη, όπως νόμος ορίσει.
- VI) Επί του άρθρου 103 του Συντάγματος
-Να μην αναθεωρηθεί το άρθρο 103 του Συντάγματος και να διατηρηθεί το ισχύον καθεστώς μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων.
Η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων δεν συνιστά ατομικό προνόμιο, αλλά θεσμική εγγύηση που κατοχυρώθηκε συνταγματικά ήδη από το 1911, με σκοπό την προστασία της δημόσιας διοίκησης από κομματικές παρεμβάσεις και πελατειακές πρακτικές. Αποβλέπει στη διασφάλιση της νομιμότητας, της συνέχειας του κράτους και της αμερόληπτης λειτουργίας της διοίκησης προς όφελος του δημοσίου συμφέροντος.
Η σημασία της είναι ανάλογη με εκείνη άλλων συνταγματικών εγγυήσεων ανεξαρτησίας. Όπως η ισοβιότητα των δικαστικών λειτουργών προστατεύει τη Δικαιοσύνη από κάθε μορφής πολιτική επιρροή, έτσι και η μονιμότητα διασφαλίζει ότι η δημόσια διοίκηση δεν μετατρέπεται σε μηχανισμό εξυπηρέτησης της εκάστοτε κυβερνητικής πλειοψηφίας.
Η συνταγματική κατοχύρωση της μονιμότητας δεν συνεπάγεται αδυναμία απομάκρυνσης υπαλλήλων που παραβιάζουν τις υπηρεσιακές τους υποχρεώσεις. Το ίδιο το Σύνταγμα, στο άρθρο 103, προβλέπει με σαφήνεια τους λόγους λύσης της δημοσιοϋπαλληλικής σχέσης: παύση κατόπιν δικαστικής απόφασης, κατάργηση της οργανικής θέσης ή απόλυση με απόφαση του αρμόδιου υπηρεσιακού συμβουλίου, στο οποίο μάλιστα η εκάστοτε κυβέρνηση διατηρεί την πλειοψηφία. Συνεπώς, δεν υφίσταται καμία θεσμική “ασυλία” για τους επίορκους, αδιάφορους ή ανίκανους υπαλλήλους.
Οι δυσλειτουργίες του δημοσίου τομέα δεν οφείλονται στη μονιμότητα του προσωπικού του αλλά στην υποστελέχωση στην παιδεία, την υγεία και την κοινωνική ασφάλιση, στην έλλειψη στρατηγικού πολιτικού σχεδιασμού και τη διαχρονική πολυνομία. Αντί να επιδιώκεται η καθολική κατοχύρωση της σταθερής απασχόλησης, στοχοποιείται ο μόνος τομέας όπου αυτή διασφαλίζεται θεσμικά: το Δημόσιο.
Τέλος, εφόσον ήδη προβλέπεται μηχανισμός ελέγχου από αρμόδια υπηρεσιακά συμβούλια, είμαστε αντίθετοι σε κάθε εισαγωγή συνταγματικής πρόβλεψης αξιολόγησης.
Για τους λόγους αυτούς, δεν θεωρούμε αναγκαία την αναθεώρηση του άρθρου 103 του Συντάγματος ως προς τη συνταγματική κατοχύρωση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων.
VIΙ) Επί των άρθρων 24 και 17 του Συντάγματος
–Να παραμείνει η διατύπωση του άρθρου 24 παρ. 1 και να αναθεωρηθεί το εδάφιο ε’ της παρ.1 του άρθρου 24 του Συντάγματος με απαλοιφή της εξαίρεσης από την απαγόρευση μεταβολής του προορισμού των δασών και των δασικών εκτάσεων και με ρητή πρόβλεψη ότι η απαγόρευση αυτή καταλαμβάνει και τις αναδασωτέες εκτάσεις.
-Να μην αναθεωρηθεί το άρθρο 17 του Συντάγματος ως προς το ζήτημα της μεταφοράς συντελεστή δόμησης
Στην ισχύουσα παρ.1 του άρθρου 24 του Συντάγματος ήδη κατοχυρώνεται η αρχή της αειφορίας στην οποία δύναται να ενταχθεί ερμηνευτικά η επιταγή για την υιοθέτηση μέτρων λόγω κλιματικής αλλαγής ή για την επάρκεια υδάτινων πόρων ή τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Συνεπώς, δεν παρίσταται αναγκαία η προτεινόμενη αναθεώρηση του άρθρου 24, η οποία, όπως και κάθε προτεινόμενη αναθεώρηση του άρθρου 24, σχετίζεται με την κατεύθυνση που θέλει ο προτείνων να αποδώσει στο Σύνταγμα ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης της γης, του τοπίου, της ιδιοκτησίας και της αναπτυξιακής πολιτικής. Αντιθέτως, όπως έχει επισημανθεί από περιβαλλοντικές οργανώσεις, η ορθότερη παρέμβαση στο εν λόγω άρθρο για την αποτελεσματικότερη προστασία του περιβάλλοντος είναι η απαλοιφή της εξαίρεσης της απαγόρευσης της μεταβολής του προορισμού των δασών και των δασικών εκτάσεων, η οποία διατυπώνεται στο τελευταίο εδάφιο της παρ.1, καθώς και η προσθήκη ρητής πρόβλεψης όμοιας απαγόρευσης για τις αναδασωτέες εκτάσεις. Συνεπώς, υποστηρίζουμε την αναθεώρηση του τελευταίου εδαφίου της παρ.1 του άρθρου 24 ως εξής: «Απαγορεύεται η μεταβολή του προορισμού των δασών και των δασικών εκτάσεων. Ως δασικές εκτάσεις των οποίων η μεταβολή προορισμού απαγορεύεται λογίζονται και οι αναδασωτέες εκτάσεις».
Περαιτέρω, η ισχύουσα διάταξη του τελευταίου εδαφίου της παρ. 2 του άρθρου 17 είναι επαρκής. Ναι μεν η μεταφορά συντελεστή δόμησης είναι ευεργετική για τις περιοχές των βαρυνόμενων ακινήτων, δεδομένου όμως ότι είναι μέσο ιδιαιτέρως επιβαρυντικό για τις περιοχές υποδοχής, πρέπει να απαγορευθεί η δημιουργία ολόκληρων οικιστικών ζωνών όπου θα είναι δυνατή η μεταφορά του εν λόγω συντελεστή.
VIIΙ) Επί των άρθρων 90 παρ. 3 εδ. α΄ και 91 παρ. 1 εδ. β’ του Συντάγματος
-Να αναθεωρηθεί το άρθρο 90 παρ. 3 εδ. α΄ του Συντάγματος και να καταργηθεί η αρμοδιότητα του Υπουργού Δικαιοσύνης να προσφεύγει κατά αποφάσεων των Ανώτατων Δικαστικών Συμβουλίων.
–Να αναθεωρηθεί το άρθρο 91 παρ. 1 εδ. β’ του Συντάγματος και να καταργηθεί η αρμοδιότητα του Υπουργού Δικαιοσύνης να εγείρει πειθαρχική αγωγή κατά δικαστικών λειτουργών.
Με στόχο την πληρέστερη αναβάθμιση των εχέγγυων της δικαστικής ανεξαρτησίας, -σε συμπλήρωση όσων ειπώθηκαν για την παρ. 5 του άρθρου 90 του Συντάγματος-, υποστηρίζουμε την κατάργηση της προβλεπόμενης από το Σύνταγμα παρέμβασης του αρμόδιου Υπουργού Δικαιοσύνης στις προαγωγές κλπ. των δικαστικών λειτουργών μέσα από την παραπομπή των αποφάσεων του οικείου Δικαστικού Συμβουλίου στην Ολομέλεια του οικείου Δικαστηρίου (άρθρο 90 παρ. 3 και 4 του Συντάγματος) καθώς επίσης και της παρέμβασης του ιδίου Υπουργού στην πειθαρχική δίωξη των δικαστικών λειτουργών (με έγερση πειθαρχικής αγωγής, κατ’ άρθρο 91 παρ.1 του Συντάγματος). Η δυνατότητα της παρ.3 εδ. α’ συνιστά εξαίρεση από την αρχή της αυτοδιοίκησης της Δικαιοσύνης και έχει χαρακτηρισθεί στη θεωρία ως «σημειακή κάμψη» της[4]. Έχει υποστηριχθεί ότι η δυνατότητα του Υπουργού Δικαιοσύνης να διαφωνεί με αποφάσεις των δικαστικών συμβουλίων απηχεί παλαιότερες αντιλήψεις και χρήζει επανεξέτασης υπό το πρίσμα της ενίσχυσης της δικαστικής ανεξαρτησίας. Συναφώς, έχει επισημανθεί ότι δεν είναι κατανοητό για ποιο λόγο ο Υπουργός Δικαιοσύνης πρέπει να διαθέτει δικαίωμα να διαφωνεί με αποφάσεις δικαστικών συμβουλίων, ενώ αντιθέτως η ενίσχυση των αρμοδιοτήτων των τελευταίων συμβάλλει στην περαιτέρω ενδυνάμωση της δικαστικής ανεξαρτησίας.[5]Αντιθέτως, η διατήρηση του δικαιώματος προσφυγής υπέρ του ενδιαφερόμενου δικαστικού λειτουργού δικαιολογείται ως πρόσθετη εγγύηση δικαστικής προστασίας.
Συνεπώς, προτείνουμε: (ι) να καταργηθεί το εδ. α’ της παρ. 3 του άρθρου 90 του Συντάγματος, στο οποίο αναγράφεται «Αν ο Υπουργός Δικαιοσύνης διαφωνεί με την κρίση ανώτατου δικαστικού συμβουλίου, μπορεί να παραπέμπει το ζήτημα στην ολομέλεια του οικείου δικαστηρίου, όπως νόμος ορίζει», (ιι) να παραμείνει το δικαίωμα προσφυγής του δικαστικού λειτουργού, που κατοχυρώνεται στο εδ.β’ επ. της ίδιας παραγράφου, (ιιι) να απαλειφθεί συναφώς η φράση «με τις οποίες δεν διαφωνεί ο Υπουργός» της παρ. 4 του άρθρου 90 του Συντάγματος, (iv) να καταργηθεί το εδ. β’ της παρ.1 του άρθρου 91 στο οποίο αναγράφεται «Την πειθαρχική αγωγή την ασκεί ο Υπουργός Δικαιοσύνης», στη λογική της κατεύθυνσης απεμπλοκής της πειθαρχικής διαδικασίας από ενέργειες του Υπουργού Δικαιοσύνης.
ΙΧ) Επί του άρθρου 79 του Συντάγματος
-Να μην αναθεωρηθεί το άρθρο 79 του Συντάγματος
Έχει προταθεί η αναθεώρηση του άρθρου 79 του Συντάγματος, ώστε να προβλεφθεί ότι ο κρατικός προϋπολογισμός οφείλει να διασφαλίζει τη δημοσιονομική ισορροπία και τη βιώσιμη δημοσιονομική λειτουργία του κράτους.
Η συνταγματική κατοχύρωση του λεγόμενου «χρυσού δημοσιονομικού κανόνα» δεν συνιστά ουδέτερη θεσμική επιλογή. Αντιθέτως, ανάγει σε συνταγματική επιταγή μία συγκεκριμένη αντίληψη οικονομικής πολιτικής και περιορίζει το περιθώριο των δημοκρατικά νομιμοποιημένων οργάνων να επιλέγουν τα κατάλληλα μέσα αντιμετώπισης οικονομικών και κοινωνικών κρίσεων. Το Σύνταγμα οφείλει να καθορίζει το θεσμικό πλαίσιο άσκησης της οικονομικής πολιτικής και όχι να προδικάζει το περιεχόμενό της.
Ουσιαστικά με την προτεινόμενη αναθεώρηση του άρθρου 79 του Συντάγματος, η εκάστοτε κυβέρνηση θα μπορούσε να υποστηρίξει σε περίοδο κρίσης (οικονομικής ή πολεμικής) ότι αυξάνονται οι ανελαστικές δαπάνες για άμυνα, ενέργεια ή ασφάλεια, ότι ο συνολικός δανεισμός δεν μπορεί να υπερβεί το επίπεδο που θεωρείται βιώσιμο, και ότι επομένως πρέπει να περικοπούν άλλες δαπάνες, όπως υγεία, παιδεία, κοινωνική ασφάλιση ή επιδόματα, να επέλθει πάγωμα μισθών, συντάξεων, και λοιπών κρατικών παροχών. Η περικοπή δεν θα εμφανίζεται πλέον μόνο ως πολιτική επιλογή κατανομής πόρων, αλλά και ως μέτρο εκπλήρωσης μιας συνταγματικής υποχρέωσης δημοσιονομικής βιωσιμότητας.
Με αυτή την έννοια, η διάταξη συνταγματοποιεί τη μία πλευρά της στάθμισης: την ανάγκη διατήρησης των δημοσιονομικών μεγεθών. Δεν συνταγματοποιεί εξίσου συγκεκριμένα ποιο ελάχιστο ύψος κοινωνικών δαπανών πρέπει να προστατεύεται. Συνεπώς, θεσμοθετείται “δημοσιονομικός κόφτης” για τις κοινωνικές ανάγκες, με την πρόβλεψη για “βιώσιμη δημοσιονομική λειτουργία” στον προϋπολογισμό, για δημοσιονομική πειθαρχία. Εκτός από αυτό, ο δημοσιονομικός αυτός κανόνας θα θέσει πρακτικά εκποδών τον δικαστικό έλεγχο συνταγματικότητας των μειώσεων παροχών, συρρικνώνοντας το κανονιστικό περιεχόμενο της αρχής του κοινωνικού κράτους στο πλαίσιο μάλιστα ενός ήδη οριακού δικαστικού ελέγχου[6].
Επομένως, η αναγωγή της δημοσιονομικής ισορροπίας σε αυτοτελή συνταγματική αξία ενδέχεται να λειτουργήσει ως πρόσθετος περιορισμός των θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων, συρρικνώνοντας το κανονιστικό περιεχόμενο της αρχής του κοινωνικού κράτους δικαίου και περιορίζοντας τον δικαστικό έλεγχο επί μέτρων που συνεπάγονται μειώσεις κοινωνικών παροχών. Το ισχύον Σύνταγμα διατηρεί έναν κοινωνικοοικονομικά ανοιχτό χαρακτήρα, ο οποίος δεν πρέπει να περιοριστεί μέσω της συνταγματικής κατοχύρωσης συγκεκριμένων δημοσιονομικών επιλογών.[7]
Χ) Επί των άρθρων 77 και 100 του Συντάγματος (έλεγχος συνταγματικότητας των νόμων – Μη διεύρυνση των αρμοδιοτήτων του Α.Ε.Δ.)
-Να διατηρηθεί το ισχύον σύστημα διάχυτου και παρεμπίπτοντος ελέγχου συνταγματικότητας από όλα τα δικαστήρια.
Στην ελληνική έννομη τάξη ισχύει διαχρονικά το σύστημα του διάχυτου, παρεμπίπτοντος, συγκεκριμένου και κατασταλτικού δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων, στο πλαίσιο του οποίου η αρμοδιότητα ελέγχου της συμφωνίας του νόμου προς το Σύνταγμα ανατίθεται σε όλα ανεξαιρέτως τα δικαστήρια, ανεξαρτήτως βαθμού και δικαιοδοσίας, επ’ ευκαιρία εκδίκασης συγκεκριμένης διαφοράς. Πρόκειται για θεσμική επιλογή βαθιά εδραιωμένη στην ελληνική συνταγματική παράδοση, η οποία συνιστά διαχρονικό γνώρισμα του ελληνικού δικαιοδοτικού συστήματος ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα και αναμφισβήτητο κεκτημένο του εγχώριου νομικού πολιτισμού.
Οι ιστορικές καταβολές του εν λόγω συστήματος εντοπίζονται ήδη στη νομολογία του Αρείου Πάγου και ειδικότερα στην απόφαση 23/1897, με την οποία αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά η δυνατότητα δικαστικής μη εφαρμογής νομοθετικής διάταξης αντίθετης προς το Σύνταγμα. Η αρχή αυτή απέκτησε περαιτέρω θεσμική κατοχύρωση μέσω της ερμηνευτικής δήλωσης επί του άρθρου 5 του Συντάγματος του 1927, ενώ κρίσιμο σταθμό στην εξέλιξη της σχετικής νομολογίας αποτέλεσε η απόφαση 1/1929 του Συμβούλιο της Επικρατείας, με την οποία αναγνωρίστηκε ρητώς η εξουσία του δικαστή να εξετάζει παρεμπιπτόντως τη συνταγματικότητα νόμου, εφόσον η εφαρμογή του αποτελεί αναγκαίο προκείμενο για τη διάγνωση της ένδικης διαφοράς. Η συνταγματική θεμελίωση του συστήματος ολοκληρώθηκε με το ισχύον Σύνταγμα του 1975, το οποίο κατοχυρώνει ρητώς την υποχρέωση του δικαστή να λειτουργεί πρωτίστως ως εγγυητής της συνταγματικής νομιμότητας. Ειδικότερα, κατά το άρθρο 87 παρ. 2 του Συντάγματος, οι δικαστές υπόκεινται αποκλειστικά στο Σύνταγμα και στους νόμους, χωρίς να δεσμεύονται από διατάξεις που έχουν τεθεί κατά κατάλυση αυτού, ενώ κατά το άρθρο 93 παρ. 4 επιβάλλεται στα δικαστήρια η υποχρέωση να μην εφαρμόζουν νόμο του οποίου το περιεχόμενο αντίκειται στο Σύνταγμα. Από τον συνδυασμό των διατάξεων αυτών προκύπτει ότι ο έλεγχος συνταγματικότητας δεν αποτελεί εξαιρετική αρμοδιότητα ειδικού οργάνου αλλά οργανικό στοιχείο της ίδιας της δικαιοδοτικής λειτουργίας.
Βασικό επιχείρημα υπέρ της ίδρυσης Συνταγματικού Δικαστηρίου ή της διεύρυνσης των αρμοδιοτήτων του Α.Ε.Δ. αποτελεί η ανάγκη ενότητας της νομολογίας και ασφάλειας δικαίου. Ωστόσο, η ελληνική έννομη τάξη διαθέτει ήδη μηχανισμούς αντιμετώπισης των σχετικών ζητημάτων, όπως η παραπομπή στις Ολομέλειες των ανωτάτων δικαστηρίων και η αρμοδιότητα του Α.Ε.Δ. για την άρση αντιθέσεων μεταξύ των ανωτάτων δικαστηρίων. Ήδη, μάλιστα, με θεσμούς όπως η πρότυπη (πιλοτική) δίκη έχει ενισχυθεί η συγκέντρωση της συνταγματικής κρίσης στα ανώτατα δικαστήρια, περιορίζοντας τον ιστορικά διαμορφωμένο χαρακτήρα του διάχυτου ελέγχου. Στο βωμό της ενότητας της νομολογίας, οι ρυθμίσεις αυτές συρρικνώνουν τον ρόλο του δικαστή της ουσίας ως άμεσου εγγυητή της συνταγματικής νομιμότητας. Η περαιτέρω ενίσχυση συγκεντρωτικών μορφών ελέγχου θα αποδυνάμωνε ακόμη περισσότερο τον πυρήνα του ισχύοντος συστήματος. Συνοψίζοντας το πρόβλημα, ο Δημήτρης Τσάτσος έγραψε πως «τελικά το ναι ή όχι στον θεσμό του Συνταγματικού Δικαστηρίου σημαίνει επιλογή ανάμεσα σε μια εύλογα καθησυχαστική οριστικότητα και σε μια συναρπαστική εκκρεμότητα και εξελιξιμότητα».[8]
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλούν οι προτάσεις για ανάθεση στο Α.Ε.Δ. αρμοδιοτήτων προληπτικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων. Ο έλεγχος αυτός ασκείται επί του αφηρημένου κειμένου του νόμου, πριν αυτό εφαρμοστεί και πριν αναδειχθούν οι πραγματικές συνέπειές του. Αντίθετα, ο ισχύων κατασταλτικός και συγκεκριμένος έλεγχος επιτρέπει την αξιολόγηση της συνταγματικότητας μιας διάταξης υπό το φως των πραγματικών δεδομένων κάθε υπόθεσης, γεγονός που επιτρέπει ακριβέστερη και ουσιαστικότερη στάθμιση των συνταγματικά προστατευόμενων αγαθών. Η εκδοχή της μετατροπής του ΑΕΔ σε δικαστήριο προληπτικού συνταγματικού ελέγχου ενέχει τον κίνδυνο στέρησης ουσιαστικής δικαστικής προστασίας σε πολίτες οι οποίοι θα θίγονται από την εφαρμογή νόμου που, μολονότι αρχικώς κρίθηκε σύμφωνος με το Σύνταγμα, ενδέχεται, υπό το φως των δεδομένων της πρακτικής εφαρμογής του, να αναδειχθεί ως αντίθετος προς συνταγματικές διατάξεις, ακόμη και προς θεμελιώδεις εγγυήσεις, όπως η προστασία της ανθρώπινης αξίας του άρθρου 2 παρ. 1 του Συντάγματος.
Ακόμη σοβαρότερο ζήτημα ανακύπτει εφόσον οι σχετικές αποφάσεις του Α.Ε.Δ. καταστούν δεσμευτικές για τα λοιπά δικαστήρια. Μια τέτοια εξέλιξη θα περιόριζε ουσιωδώς τον διάχυτο έλεγχο του άρθρου 93 παρ. 4 του Συντάγματος και θα οδηγούσε, κατ’ αποτέλεσμα, σε συγκέντρωση της συνταγματικής κρίσης σε ένα μόνο δικαιοδοτικό όργανο, χωρίς τυπική ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου.[9]
Σημαντικό ζήτημα αποτελεί επίσης η στελέχωση ενός οργάνου με τόσο εκτεταμένες αρμοδιότητες. Στο ισχύον σύστημα, ο έλεγχος της συνταγματικότητας ασκείται από το σύνολο των δικαστών της χώρας, οι οποίοι επιλέγονται και εξελίσσονται βάσει αντικειμενικών και αξιοκρατικών κριτηρίων. Αντιθέτως, η συγκέντρωση της σχετικής αρμοδιότητας σε περιορισμένο αριθμό προσώπων αναδεικνύει αναπόφευκτα τις ιδεολογικές, θεωρητικές ή πολιτικές τους αντιλήψεις, καθώς οι αποφάσεις τους αποκτούν ιδιαίτερη θεσμική και πολιτική βαρύτητα και εγκυμονεί τον κίνδυνο αυξημένης εξάρτησης του οργάνου αυτού από τις πολιτικές διαδικασίες επιλογής των μελών του [λαμβανομένων υπ’ όψιν των διατυπωθεισών, κατά καιρούς, προτάσεων στελέχωσής του (κατ’ αρχήν επιλογή από το κοινοβούλιο)].
Η ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου ή η ουσιαστική μετατροπή του Α.Ε.Δ. σε όργανο συγκεντρωτικού συνταγματικού ελέγχου δεν προκύπτει ως θεσμική αναγκαιότητα. Το ισχύον σύστημα διάχυτου ελέγχου αποτελεί διαχρονικό στοιχείο της ελληνικής συνταγματικής παράδοσης, συμβιβάζεται πλήρως με τις σύγχρονες ευρωπαϊκές εξελίξεις, χωρίς να έχει αναδειχθεί οιαδήποτε συστημική αδυναμία, ώστε να δικαιολογεί θεσμική ανατροπή μιας τόσο μακρόβιας και λειτουργικής συνταγματικής παράδοσης.
XΙ) Επί του άρθρου 23 παρ.2 του Συντάγματος.
-Να αναθεωρηθεί το άρθρο 23 παρ. 2 του Συντάγματος, ώστε να αρθεί η απόλυτη συνταγματική απαγόρευση της απεργίας των δικαστικών λειτουργών και να ανατεθεί στον κοινό νομοθέτη η ρύθμιση των προϋποθέσεων και των ορίων άσκησής της, κατά τρόπο συμβατό με τη δικαστική ανεξαρτησία και το δικαίωμα δικαστικής προστασίας των πολιτών.
Σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο δεν υπάρχει ομοιομορφία στη ρύθμιση της απεργίας των δικαστικών λειτουργών, ωστόσο είναι κοινή η διαπίστωση σε ευρωπαϊκό επίπεδο ότι η απόλυτη συνταγματική απαγόρευση κάθε μορφής απεργιακής κινητοποίησης εμφανίζεται υπέρμετρα περιοριστική. Ο τρόπος αντιμετώπισης της απεργίας των δικαστικών λειτουργών συνδέεται άρρηκτα με την ιστορία κάθε χώρας. Σε χώρες με ιστορία μακροχρόνιων δικτατορικών καθεστώτων (όπως Ισπανία και Πορτογαλία) δεν θεσπίζεται συνταγματική απαγόρευση της απεργίας των δικαστικών λειτουργών, η οποία ρυθμίζεται σύμφωνα με το νόμο. Ειδικότερα, στην Ισπανία, με επιχείρημα ότι η απεργία αποτελεί επέκταση της συνδικαλιστικής ελευθερίας, ακόμη και για μέλη δικαστικής εξουσίας, εφόσον δεν καταργείται ο πυρήνας της απονομής της δικαιοσύνης, υπήρξαν ιστορικά σημαντικές απεργιακές κινητοποιήσεις. Ομοίως το πορτογαλικό συνταγματικό μοντέλο αποδέχεται ότι η δικαστική ανεξαρτησία συνυπάρχει με συλλογική εργασιακή διεκδίκηση. Τα έτη 2013 και 2018-2019 υπήρξαν πολυήμερες απεργίες στην Πορτογαλία για δικαστικές μεταρρυθμίσεις, αποδοχές και συνθήκες υπηρεσίας [βλ. και πρόσφατα 24ωρη αποχή εισαγγελέων τον Απρίλιο 2026 με συμμετοχή 75%-80%. Την κινητοποίηση είχε προκηρύξει το Sindicato dos Magistrados do Ministério Público (SMMP), αντιδρώντας στη χρόνια έλλειψη προσωπικού και στις συνθήκες υπερφόρτωσης μέσω της συσσώρευσης διαφορετικών τομέων ευθύνης]. Επίσης, το γαλλικό σύστημα αφήνει τη ρύθμιση της απεργίας των δικαστών στο νόμο και αποδέχεται ότι η δικαστική ανεξαρτησία δεν αποκλείει τη συλλογική αντίδραση των δικαστών, οι οποίοι πράγματι έχουν πραγματοποιήσει κατά καιρούς συλλογικές κινητοποιήσεις, αποχές, ημέρες παύσης λειτουργίας (journées mortes) κ.λπ. Το ίδιο σύστημα ακολουθείται και στην Ιταλία, με πρόσφατο παράδειγμα τις απεργιακές κινητοποιήσεων των δικαστών το 2025 ενάντια σε μεταρρυθμίσεις στη δικαιοσύνη[10]. Από την ανωτέρω ευρωπαϊκή σύγκριση αποδεικνύεται σαφώς ότι η ιδιότητα του δικαστή δεν συνεπάγεται αυτόματη αποστέρηση του δικαιώματος της απεργίας.
Έχουν ήδη περάσει σχεδόν 70 χρόνια από την ίδρυση της πρώτης δικαστικής ένωσης στη χώρα μας[11]. Από τη στιγμή που κατοχυρώνεται, με το άρθρο 89 παρ. 5 του Συντάγματος η συνδικαλιστική ελευθερία των δικαστικών λειτουργών, δεν τίθεται ζήτημα αμεροληψίας τους ή απαξίωσης του θεσμικού τους ρόλου από το μέσο, με το οποίο θα επιλέξουν ανά περίσταση να αντιδράσουν[12], όπως από το κατεξοχήν συλλογικό αγωνιστικό μέσο της απεργίας. Εξάλλου, οι δικαστές έχουν ηθικό και νομικό καθήκον να υπερασπίζονται δημόσια τις θεμελιώδεις αξίες και τη δικαστική ανεξαρτησία, όταν αυτές οι θεμελιώδεις αξίες απειλούνται[13]. Η δε γνώμη του Συμβουλευτικού Συμβουλίου Ευρωπαίων Δικαστών (CCJE) για την ελευθερία συνεταιρισμού των δικαστών αλλά και η πρόσφατη γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (21.5.2026) σχετικά με τη Σύμβαση 87 της ΔΟΕ αναγνωρίζει το δικαίωμα απεργίας ως έκφανση της συνδικαλιστικής ελευθερίας, με δυνατότητα θέσπισης ειδικών περιορισμών για ορισμένες κατηγορίες δημόσιων λειτουργών,[14] χωρίς όμως να επιτρέπει την πλήρη εκμηδένιση του δικαιώματος πόσο μάλλον σε επίπεδο συνταγματικό.
Υπό τα σημερινά δεδομένα, η απόλυτη συνταγματική απαγόρευση κάθε μορφής απεργιακής κινητοποίησης εμφανίζεται υπέρμετρα περιοριστική. Θα πρέπει δε να προβληματίσει ότι η απόλυτη απαγόρευση της απεργίας στους δικαστικούς λειτουργούς (άρθρο 23 παρ. 2 εδ. β΄ του Συντάγματος) στερεί από τη δικαστική λειτουργία μία δυνατότητα που θα μπορούσε να λειτουργήσει συμπληρωματικά ως παράγοντας προάσπισης της συνταγματικά κατοχυρωμένης δικαστικής ανεξαρτησίας, αλλά ταυτόχρονα και ως μέσο προστασίας των δικαστών ως λειτουργών και εργαζομένων που σέβονται τη συνταγματική τους θέση και την κοινωνική τους αποστολή. Η ιδιαιτερότητα της δικαστικής λειτουργίας είναι, εξάλλου, αδιαμφισβήτητη. Η δικαστική λειτουργία συνιστά μία εκ των τριών συντεταγμένων λειτουργιών της Πολιτείας (άρθρο 26 του Συντάγματος), εντούτοις η φύση του δικαστικού λειτουργού ως άμεσου οργάνου του κράτους που αντλεί την αρμοδιότητά του απευθείας από το Σύνταγμα, έχει διττό χαρακτήρα. Διότι ο δικαστής είναι μεν δημόσιος λειτουργός, συνδέεται όμως με το κράτος με αμειβόμενη πάγια σχέση[15]. Και ναι μεν η ρύθμιση του ισχύοντος άρθρου 23 του Συντάγματος, που απαγορεύει την άσκηση του δικαιώματος απεργίας στους δικαστικούς λειτουργούς, συνδέεται με την ανάγκη διασφάλισης της αδιάλειπτης λειτουργίας της Δικαιοσύνης και της ιδιαίτερης θεσμικής αποστολής των δικαστών, ωστόσο, η προστασία της συνεχούς λειτουργίας της Δικαιοσύνης μπορεί να διασφαλισθεί με ηπιότερα μέσα, μέσω ειδικών εγγυήσεων που θα καθορίζει ο νόμος.
Θεωρούμε ότι η άρση της απόλυτης συνταγματικής απαγόρευσης της απεργίας στους δικαστικούς λειτουργούς αποτελεί ταυτόχρονα βασικό εχέγγυο της ανεξαρτησίας τους και συνακόλουθα των θεμελιωδών συνταγματικών ελευθεριών των πολιτών, στη βάση του εγγυητικού και προστατευτικού ρόλου των δικαστών για τα δικαιώματα αυτά[16], υπηρετώντας τον ίδιο τον εγγυητικό χαρακτήρα της δικαστικής λειτουργίας, διότι η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης δεν νοείται αποκομμένη από την προστασία των πολιτών απέναντι σε φαινόμενα αυθαιρεσίας ή θεσμικής οπισθοδρόμησης[17]. Για τον λόγο αυτό η Ένωσή μας θέτει στον δημόσιο διάλογο και προτείνει, όπως προαναφέρθηκε, την αναθεώρηση του άρθρου 23 παρ. 2 του Συντάγματος, ώστε να αρθεί η απόλυτη συνταγματική απαγόρευση της απεργίας στους δικαστικούς λειτουργούς και να ανατεθεί στον κοινό νομοθέτη η ρύθμιση των προϋποθέσεων και των ορίων άσκησής της, κατά τρόπο συμβατό με τη δικαστική ανεξαρτησία και το δικαίωμα δικαστικής προστασίας των πολιτών.
[1] Κ. Γώγος, Άρθρο 88: Εγγυήσεις Ανεξαρτησίας των Δικαστικών Λειτουργών, αποδοχές, μετατάξεις, https://www.syntagmawatch.gr. βλ. και European Network of Councils for the Judiciary, 2023, αποφάσεις ΔΕΕ της 21.7.2011, υποθέσεις C-159/10 και C-160/10, καθώς και απόφαση ΣτΕ 805/2025.
[2] Κ. Μποτόπουλος, «Άρθρο 86», σε Ξ. Κοντιάδης – Σπ. Βλαχόπουλος – Γ. Τασόπουλος (επιμ.), Ερμηνεία Συντάγματος, ηλεκτρονική έκδοση, Syntagma Watch, 2023, Σπ. Βλαχόπουλος, Η ποινική ευθύνη των υπουργών, εισήγηση στη διημερίδα του ΙΣΤΑΜΕ (25-26.2.2013).
[3] Σπ. Βλαχόπουλος, Η ποινική ευθύνη των υπουργών, οπ., Γ. Σταυρόπουλος, Βιώματα και Εξουσία, ο.π., σελ. 247 επ.
[4] Κ. Γώγος, Άρθρο 90», σε Ξ. Κοντιάδης – Σπ. Βλαχόπουλος – Γ. Τασόπουλος (επιμ.), ο.π., σελ. 14, βλ και. Μ. Πικραμένος, Η λογοδοσία των Δικαστών, 2022, σελ. 57.
[5] Β. Π. Ανδρουλάκης, Πάρεδρος Συμβουλίου της Επικρατείας, Ζητήματα Δικαστικής Ανεξαρτησίας, https://www.constitutionalism.gr.
[6] Ξ. Κοντιάδης, «Τι πρέπει να αλλάξει στο Σύνταγμα», σελ.254, μονογραφία στο ηλεκτρονικό περιοδικό Δημοσίου Δικαίου «Πολιτεία», Ιανουάριος 2025.
[7] Χ. Κουρουνδής, Ξορκίζοντας το μέλλον: η επιδίωξη της «μόνιμης δημοσιονομικής ισορροπίας» και το άρθρο 106 του Συντάγματος, nomarchia.gr, 3.4.2026, Ξ. Κοντιάδης, Τι πρεπει να αλλάξει στο Σύνταγμα, ο.π., σελ. 250.
[8] Ξ. Κοντιάδης, Τι πρεπει να αλλάξει στο Σύνταγμα, ο.π., σελ. 220.
[9] Γ. Τασόπουλος, Η πρόταση της πλειοψηφίας για τον προληπτικό έλεγχο συνταγματικότητας των νόμων: Αποκλεισμός του κατασταλτικού ελέγχου, εκτός λογικής των αντιβάρων της εξουσίας; 11.5.2026, https://www.syntagmawatch.gr/.
[10] Ο πρόεδρος του Συνδέσμου Δικαστικών Ιταλίας δήλωσε ότι «Δεν απεργούμε ενάντια σε κάποιον, αλλά προς υπεράσπιση σειράς αρχών του Συντάγματος, στις οποίες πιστεύουμε ακράδαντα και θεωρούμε ότι είναι ύψιστης σημασίας για τους πολίτες. Δεν υπερασπιζόμαστε καμία κάστα».
[11] Τον Ιανουάριο του 1958, 48 δικαστικοί και εισαγγελικοί λειτουργοί υπογράφουν την ιδρυτική πράξη και το καταστατικό του δικαστικού σωματείου με την επωνυμία «Ένωσις Ελλήνων Δικαστών και Εισαγγελέων».
[12] https://rm.coe.int/opinion-23-en-ccje-2020/1680a03d4b.
[13] βλ. και Opinion No. 25 (2022) of the Consultative Council of European Judges on freedom of expression of judges, παρ. 48, 58 και 61.
[14] Βλ. CCJE, Opinion No. 23 (2020) on the Role of Associations of Judges in Supporting Judicial Independence· ICJ, Advisory Opinion, Right to Strike under ILO Convention No. 87 (21.5.2026).
[15] βλ. και Δ. Τσάτσος, Συνταγματικό Δίκαιο, τόμος Β, 1993, σελ. 547.
[16] βλ. και Μανωλεδάκης Ι., Δίκαιο και Ιδεολογία Σάκκουλας, Αθήνα – Θεσσαλονίκη 2011, σ. 52.
[17] https://rm.coe.int/opinion-no-25-2022-final/1680a973ef%0A%0A.
