Η εκκλησιαστική δικαιοσύνη αποτελεί έναν ιδιαίτερο χώρο απονομής δικαιοσύνης, στον οποίο συναντώνται η αυτονομία των θρησκευτικών οργανώσεων, οι κανόνες της Εκκλησίας και οι θεμελιώδεις εγγυήσεις προστασίας του προσώπου. Το κρίσιμο νομικό ερώτημα είναι μέχρι πού μπορεί να φθάνει η αυτονομία της Εκκλησίας όταν οι αποφάσεις των οργάνων της παράγουν συνέπειες για συγκεκριμένα πρόσωπα και τα δικαιώματά τους.
Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει σταδιακά διαμορφώσει ένα πλαίσιο ισορροπίας μεταξύ των δύο αυτών αρχών.
Η αυτονομία της Εκκλησίας ως θεμελιώδης αρχή
Το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει ότι η αυτονομία των θρησκευτικών κοινοτήτων αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της θρησκευτικής ελευθερίας που προστατεύεται από το άρθρο 9 της ΕΣΔΑ. Η δυνατότητα μιας Εκκλησίας να οργανώνει τις εσωτερικές της υποθέσεις, να επιλέγει τους λειτουργούς της και να καθορίζει τους κανόνες που διέπουν τη θρησκευτική της ζωή συνδέεται άμεσα με τον θρησκευτικό πλουραλισμό σε μια δημοκρατική κοινωνία.
Αυτό επιβεβαιώνεται χαρακτηριστικά στην υπόθεση Fernández Martínez κατά Ισπανίας, όπου το ΕΔΔΑ εξέτασε τη μη ανανέωση της σύμβασης καθηγητή καθολικών θρησκευτικών, πρώην ιερέα. Το Δικαστήριο αναγνώρισε ιδιαίτερη βαρύτητα στην αυτονομία της Εκκλησίας και στον ειδικό δεσμό εμπιστοσύνης και πίστης που μπορεί να απαιτείται από πρόσωπα τα οποία ασκούν καθήκοντα συνδεδεμένα με τη θρησκευτική αποστολή της.
Η εκκλησιαστική αυτονομία, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε συνέπεια μιας εκκλησιαστικής απόφασης βρίσκεται αυτομάτως εκτός του πεδίου προστασίας της ΕΣΔΑ.
Πότε ενεργοποιείται το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη
Ιδιαίτερη σημασία έχει το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ, το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και την πρόσβαση σε δικαστήριο.
Η νομολογία του Στρασβούργου έχει διευκρινίσει ότι, για να εφαρμοστεί το άρθρο 6 σε μία διαφορά εκκλησιαστικού χαρακτήρα, πρέπει να υπάρχει πραγματική και σοβαρή διαφορά σχετικά με δικαίωμα το οποίο αναγνωρίζεται, τουλάχιστον κατά τρόπο υποστηρίξιμο, από το εθνικό δίκαιο. Το άρθρο 6 δεν δημιουργεί από μόνο του ένα ουσιαστικό δικαίωμα το οποίο δεν υφίσταται στην εσωτερική έννομη τάξη. Η αρχή αυτή αναδεικνύεται ιδιαίτερα στη νομολογία Károly Nagy κατά Ουγγαρίας.
Επομένως, η απάντηση δεν μπορεί να είναι γενική: το γεγονός και μόνο ότι μία υπόθεση αφορά κληρικό ή εκκλησιαστικό όργανο ούτε αποκλείει ούτε συνεπάγεται αυτομάτως την εφαρμογή του άρθρου 6.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η γνωμοδότηση του ΕΔΔΑ της 5ης Μαρτίου 2026, κατόπιν αιτήματος του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Ουκρανίας. Η υπόθεση αφορούσε διαφορά μεταξύ μονής της Ουκρανικής Ελληνόρρυθμης Καθολικής Εκκλησίας και πρώην μοναχής σχετικά με το δικαίωμά της να διαμένει σε χώρο της μονής.
Το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι το εθνικό δικαστήριο οφείλει να εξετάζει προσεκτικά εάν υφίσταται δικαίωμα αναγνωριζόμενο από το εσωτερικό δίκαιο και να αιτιολογεί επαρκώς την κρίση του, λαμβάνοντας ταυτόχρονα υπόψη τις εθνικές διατάξεις και τη νομολογία που προστατεύουν την αυτονομία των θρησκευτικών οργανώσεων.
Πρόκειται για μία σημαντική υπενθύμιση: η επίκληση της εκκλησιαστικής αυτονομίας δεν απαλλάσσει τα κρατικά δικαστήρια από την υποχρέωση ουσιαστικής εξέτασης του ζητήματος της δικαστικής προστασίας.
Και η ελληνική διάσταση
Η Ελλάδα έχει τη δική της ιδιαίτερη θεσμική παράδοση. Η αυτοδιοίκηση της Εκκλησίας αναγνωρίζεται από την ελληνική έννομη τάξη, ενώ ήδη στην υπόθεση Ιερές Μονές κατά Ελλάδας το ΕΔΔΑ είχε ασχοληθεί με τα όρια της κρατικής παρέμβασης σε ζητήματα που αφορούν την Εκκλησία και την εκκλησιαστική περιουσία.
Ακόμη πιο πρόσφατα, στην Church of Greece κατά Ελλάδας, με απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2025, το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 §1 λόγω δυσανάλογου περιορισμού του δικαιώματος της ίδιας της Εκκλησίας της Ελλάδος να προσφύγει σε δικαστήριο για περιουσιακή διαφορά.
Η απόφαση έχει ιδιαίτερο συμβολισμό: η ΕΣΔΑ δεν λειτουργεί μόνο ως όριο έναντι της εκκλησιαστικής εξουσίας. Μπορεί ταυτόχρονα να λειτουργεί ως εγγύηση των δικαιωμάτων της ίδιας της Εκκλησίας έναντι του κράτους.
Η σύγχρονη ευρωπαϊκή προσέγγιση δεν αντιμετωπίζει, συνεπώς, την εκκλησιαστική αυτονομία και τα ανθρώπινα δικαιώματα ως δύο αναγκαστικά αντιτιθέμενες έννοιες.
Η Εκκλησία διαθέτει ένα ιδιαίτερα ευρύ πεδίο αυτονομίας στα ζητήματα πίστης, δόγματος, εσωτερικής οργάνωσης και θρησκευτικής αποστολής. Όταν όμως μία εκκλησιαστική απόφαση παράγει έννομες συνέπειες που υπερβαίνουν το αμιγώς θρησκευτικό πεδίο και επηρεάζουν δικαιώματα τα οποία αναγνωρίζει η κρατική έννομη τάξη, τότε μπορεί να ανακύπτει ζήτημα δικαστικής προστασίας.
Το πραγματικό ζητούμενο επομένως δεν είναι εάν η ευρωπαϊκή προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων καταργεί την εκκλησιαστική αυτονομία. Είναι πού ακριβώς χαράσσεται το όριο ανάμεσα στον χώρο στον οποίο η Εκκλησία δικαιούται να αποφασίζει αυτόνομα και στον χώρο στον οποίο το κράτος οφείλει να εγγυάται την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων του προσώπου.
Και αυτό το όριο φαίνεται ότι θα απασχολήσει ακόμη περισσότερο την ευρωπαϊκή νομολογία τα επόμενα χρόνια.
