Με αφορμή καταγγελίες που έχουν περιέλθει σε γνώση του LAWNET από πολίτες και επαγγελματίες του νομικού χώρου, σχετικά με τον τρόπο άσκησης των καθηκόντων δικαστικών επιμελητών, ανακύπτει ένα ζήτημα με ιδιαίτερη θεσμική σημασία: ποια είναι τα πραγματικά όρια των εξουσιών τους και, κυρίως, ποια είναι η θέση τους απέναντι στον διάδικο που τους έχει δώσει την εντολή;
Η απάντηση του νόμου είναι σαφής. Ο δικαστικός επιμελητής δεν αποτελεί ιδιωτικό εκπρόσωπο του επισπεύδοντος ούτε απλό υλικό εκτελεστή των οδηγιών του. Ο Κώδικας Δικαστικών Επιμελητών τον χαρακτηρίζει άμισθο δημόσιο λειτουργό και ορίζει ότι, κατά την εκτέλεση των καθηκόντων του, ενεργεί ως όργανο της Πολιτείας σύμφωνα με τις επιταγές του νόμου.
Η ιδιότητα αυτή δεν είναι τυπικός χαρακτηρισμός. Καθορίζει ολόκληρη τη σχέση του τόσο με τον επισπεύδοντα όσο και με τον καθ’ ου η εκτέλεση και τους τρίτους.
Ο εντολέας δίνει την εντολή, όχι την εξουσία
Η εντολή για την πραγματοποίηση μιας πράξης επίδοσης ή αναγκαστικής εκτέλεσης προέρχεται ασφαλώς από τον δικαιούχο ή τον πληρεξούσιό του.
Η έκταση, όμως, των εξουσιών του δικαστικού επιμελητή δεν καθορίζεται από τις επιθυμίες του εντολέα. Καθορίζεται από τον νόμο, τον εκτελεστό τίτλο και τον σκοπό της συγκεκριμένης πράξης.
Αυτό σημαίνει ότι ο επιμελητής δεν μπορεί να θεωρεί ότι κάθε υπόδειξη του επισπεύδοντος πρέπει αυτομάτως να υλοποιηθεί ούτε ότι η ύπαρξη εντολής αρκεί για να νομιμοποιήσει οποιαδήποτε ενέργεια.
Η νομολογία του Αρείου Πάγου έχει, μάλιστα, αναγνωρίσει ότι ο δικαστικός επιμελητής διαθέτει αυτοτελή υποχρέωση ελέγχου της νομιμότητας σε συγκεκριμένες περιπτώσεις και ότι μπορεί ακόμη να υποχρεούται να απέχει από τη συνέχιση πράξης εκτέλεσης.
Η νομοθεσία παρέχει στον δικαστικό επιμελητή ιδιαίτερα ισχυρές εξουσίες στο πλαίσιο της αναγκαστικής εκτέλεσης. Οι εξουσίες αυτές, όμως, δεν είναι γενικές.
Η δυνατότητα εισόδου σε χώρο, ανοίγματος θυρών, απομάκρυνσης εμποδίων ή προσφυγής σε αστυνομική συνδρομή δικαιολογείται αποκλειστικά στον βαθμό που είναι αναγκαία για την πραγματοποίηση της συγκεκριμένης νόμιμης πράξης.
Άλλο, επομένως, είναι η είσοδος σε χώρο προκειμένου να πραγματοποιηθεί μία επιτρεπόμενη πράξη εκτέλεσης και άλλο η χρησιμοποίηση αυτής της δυνατότητας για την επίτευξη ενός αποτελέσματος που δεν προβλέπεται από τον τίτλο.
Αν, για παράδειγμα, ο τίτλος επιτρέπει απογραφή, δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην εξουσία μεταβολής της κατοχής του χώρου. Η νομιμότητα της αρχικής εισόδου δεν νομιμοποιεί αυτομάτως κάθε μεταγενέστερη πράξη.
Η παρουσία της Αστυνομίας δεν «θεραπεύει» μία παράνομη πράξη
Ανάλογη διάκριση πρέπει να γίνεται και ως προς την αστυνομική συνδρομή. Η Αστυνομία μπορεί να συνδράμει για την τήρηση της τάξης και την αντιμετώπιση ενδεχόμενης αντίστασης.
Δεν υποκαθιστά όμως τον δικαστικό επιμελητή στην εκτίμηση των ορίων της εκτελεστικής πράξης. Ούτε η παρουσία αστυνομικών αποτελεί πιστοποίηση ότι κάθε πράξη που πραγματοποιείται ενώπιόν τους είναι νόμιμη.
Η ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο διενεργείται η εκτέλεση παραμένει στον δικαστικό επιμελητή.
Η έκθεση ως θεσμικό μέσο ελέγχου
Καθοριστική σημασία έχει και η έκθεση που συντάσσεται για τις πράξεις του δικαστικού επιμελητή. Δεν πρόκειται για απλή γραφειοκρατική καταγραφή. Η έκθεση αποτελεί δημόσιο έγγραφο και μπορεί να έχει ιδιαίτερα σημαντικές αποδεικτικές και δικονομικές συνέπειες.
Για τον λόγο αυτό η πληρότητα, η ακρίβεια και η αντικειμενικότητα της καταγραφής αποκτούν κεντρική σημασία.
Η αποτύπωση γεγονότων διαφορετικά από όσα πραγματικά συνέβησαν δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην απλή πλημμέλεια. Ανάλογα με τις περιστάσεις μπορεί να γεννήσει πειθαρχική, αστική ή ακόμη και ποινική ευθύνη.
Ποιος ελέγχει τον δικαστικό επιμελητή;
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το σύστημα πειθαρχικού ελέγχου.
Σύμφωνα με τον Κώδικα, η πειθαρχική αγωγή ασκείται από τον αρμόδιο Εισαγγελέα Πρωτοδικών, ο οποίος μπορεί να διατάξει προκαταρκτική εξέταση. Ο Υπουργός Δικαιοσύνης μπορεί επίσης να παραγγείλει την άσκηση πειθαρχικής αγωγής.
Παράλληλα, το Διοικητικό Συμβούλιο του οικείου Συλλόγου μπορεί, αυτεπαγγέλτως ή ύστερα από αναφορά οποιουδήποτε πολίτη, να αναθέσει σε μέλος του τη διεξαγωγή έρευνας για να διαπιστωθεί αν υπάρχουν στοιχεία που δικαιολογούν προκαταρκτική εξέταση.
Μετά την ολοκλήρωση της έρευνας, όμως, ο φάκελος διαβιβάζεται στον αρμόδιο Εισαγγελέα. Μάλιστα, το μέλος του Δ.Σ. που πραγματοποίησε την έρευνα αποκλείεται από τη συμμετοχή στο πειθαρχικό συμβούλιο που θα κρίνει την υπόθεση.
Ο νομοθέτης, επομένως, έχει επιλέξει σαφή διαχωρισμό μεταξύ της εσωτερικής διερεύνησης από τον επαγγελματικό Σύλλογο και της πειθαρχικής δίωξης.
Σύμφωνα όμως με τις υπηρεσίες του αρμόδιου Συλλόγου προκειμένου να υποβληθεί αναφορά κατά δικαστικού επιμελητή και προϋπόθεση για την κατάθεση και την εξέτασή της από το Διοικητικό Συμβούλιο είναι η προηγούμενη καταβολή ποσού 75 ευρώ, σε τραπεζικό λογαριασμό της Εθνικής Τράπεζας.
Βεβαίως, η σχετική αναφορά είναι δυνατόν να κατατεθεί και ενώπιον του αρμόδιου Εισαγγελέα ατελώς. Η αναφορά στον Σύλλογο δεν αποτελεί την πειθαρχική αγωγή. Το Δ.Σ. μπορεί να πραγματοποιήσει έρευνα, ενώ η αρμοδιότητα άσκησης της πειθαρχικής αγωγής ανήκει στον Εισαγγελέα Πρωτοδικών.
Ο Κώδικας Δικαστικών Επιμελητών προβλέπει ρητά στο άρθρο 76 ότι η πειθαρχική διαδικασία σε όλα τα στάδιά της διεξάγεται ατελώς. Η απαίτηση καταβολής του ως άνω ποσού [75 €] βέβαιον είναι ότι δεν διευκολύνει ούτε και επισπεύδει τη διαδικασία του πειθαρχικού ελέγχου.
Το ζήτημα της θεσμικής ανεξαρτησίας
Η δυνατότητα του επαγγελματικού Συλλόγου να ερευνά καταγγελίες κατά των μελών του είναι θεσμικά θεμιτή και προβλέπεται από τον νόμο. Αλλά ακριβώς επειδή το Διοικητικό Συμβούλιο αποτελεί αιρετό όργανο ενός επαγγελματικού σώματος, έχει σημασία ο πολίτης να γνωρίζει ότι το σύστημα δεν σταματά στην κρίση των αιρετών εκπροσώπων του επαγγέλματος.
Η πειθαρχική αγωγή ασκείται από δικαστικό λειτουργό.Το στοιχείο αυτό αποτελεί ουσιώδη εγγύηση ανεξάρτητου ελέγχου.
Ο δικαστικός επιμελητής δεν είναι μέρος της αντιδικίας
Ίσως το σημαντικότερο ζήτημα που ανακύπτει από τις καταγγελίες να μην είναι μία μεμονωμένη διαδικαστική πλημμέλεια. Είναι η ενδεχόμενη μετατόπιση του δικαστικού επιμελητή από τη θέση του δημόσιου λειτουργού στη θέση ενός προσώπου που εμφανίζεται να λειτουργεί ως προέκταση του ενός διαδίκου.
Η διαρκής λήψη οδηγιών κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης, η πραγματοποίηση ενεργειών πέραν του αντικειμένου του εκτελεστού τίτλου, η αξιοποίηση στη σχετικ΄ξη διαδικασία του προσωπικού του εντολέα του, η ανεξέλεγκτη συμμετοχή τρίτων ή η επιλεκτική καταγραφή ουσιωδών γεγονότων μπορούν — ανάλογα πάντοτε με τα συγκεκριμένα περιστατικά — να δημιουργήσουν σοβαρά ζητήματα δεοντολογίας και νομιμότητας.
Η αποτελεσματική εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο του κράτους δικαίου. Ακριβώς όμως επειδή πρόκειται για άσκηση δημόσιας εξουσίας, η εκτέλεση πρέπει να υπόκειται σε αυστηρά όρια.
Ο δικαστικός επιμελητής καλείται να διασφαλίσει όχι μόνο ότι θα πραγματοποιηθεί η πράξη που του ανατέθηκε.
Καλείται να διασφαλίσει και ότι δεν θα πραγματοποιηθεί ούτε μία πράξη περισσότερο από εκείνες που επιτρέπουν ο νόμος και ο εκτελεστός τίτλος.
