Μια ιδιαίτερα σημαντική θεσμική και νομική αντιπαράθεση προκαλεί η νέα απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για τον Οσμάν Καβαλά. Η Τουρκία κατηγορεί πλέον ευθέως το Δικαστήριο του Στρασβούργου ότι υπερέβη τα όρια της δικαιοδοσίας του, ενώ στο επίκεντρο βρίσκεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: μέχρι πού μπορεί να φθάσει το ΕΔΔΑ όταν ένα κράτος δεν συμμορφώνεται με προηγούμενες αποφάσεις του;
Στις 25 Αυγούστου 2026 η Ευρεία Σύνθεση του ΕΔΔΑ εξέδωσε την απόφασή της στην υπόθεση Kavala v. Türkiye (no. 2), κρίνοντας, με πλειοψηφία 15 έναντι 2, ότι η Τουρκία παραβίασε σειρά διατάξεων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται τα άρθρα 5 §1 για την προσωπική ελευθερία, 6 §1 για τη δίκαιη δίκη, 10 και 11 για την ελευθερία έκφρασης και συνάθροισης, καθώς και το άρθρο 18 σε συνδυασμό με τις παραπάνω διατάξεις. Διαπιστώθηκε επίσης παραβίαση του άρθρου 3 αναφορικά με την επιβολή ισόβιας κάθειρξης χωρίς δυνατότητα υφ’ όρον απόλυσης.
Το κρίσιμο όμως σημείο βρίσκεται στο άρθρο 46 της ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η Τουρκία οφείλει να εξασφαλίσει την απελευθέρωση του Καβαλά το συντομότερο δυνατό και να λάβει όλα τα κατάλληλα μέτρα για την εξάλειψη των συνεπειών της καταδίκης του. Προχώρησε μάλιστα σε μια εξαιρετικά ισχυρή διατύπωση: η ποινική καταδίκη του Καβαλά πρέπει, υπό το δίκαιο της Σύμβασης, να θεωρηθεί «null and void».
«Τέταρτος βαθμός δικαιοδοσίας»;
Ακριβώς σε αυτό το σημείο εστιάζεται η αντίδραση της Άγκυρας. Το βασικό επιχείρημα είναι ότι το ΕΔΔΑ δεν έχει αρμοδιότητα να ακυρώνει αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων και ότι μια τέτοια προσέγγιση υπερβαίνει τα όρια που θέτει η ίδια η Σύμβαση.
Πράγματι, ως γενική αρχή, το ΕΔΔΑ δεν αποτελεί τέταρτο βαθμό δικαιοδοσίας. Δεν είναι εφετείο ή ανώτατο δικαστήριο πάνω από τα εθνικά δικαστήρια και δεν ακυρώνει ούτε μεταρρυθμίζει άμεσα τις αποφάσεις τους. Ελέγχει εάν ένα κράτος παραβίασε δικαιώματα που προστατεύονται από την ΕΣΔΑ.
Η υπόθεση Καβαλά, όμως, παρουσιάζει μια κρίσιμη ιδιαιτερότητα.
Δεν πρόκειται για την πρώτη παρέμβαση του Στρασβούργου. Ήδη από το 2019 το ΕΔΔΑ είχε διαπιστώσει παραβιάσεις και είχε ζητήσει την άμεση απελευθέρωσή του. Η μη συμμόρφωση της Τουρκίας οδήγησε μάλιστα στην εξαιρετικά σπάνια διαδικασία παράβασης του άρθρου 46 §4 της ΕΣΔΑ. Το 2022 η Ευρεία Σύνθεση έκρινε ότι η Τουρκία δεν είχε εκπληρώσει την υποχρέωσή της να συμμορφωθεί προς την προηγούμενη απόφαση.
Το όριο μεταξύ εθνικής κυριαρχίας και δεσμευτικότητας
Η νέα απόφαση επομένως δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένη από αυτό το ιστορικό. Το ΕΔΔΑ έκρινε πλέον ότι η στέρηση της ελευθερίας του Καβαλά μετά την καταδίκη του βασίστηκε σε κατάφωρη αρνησιδικία («flagrant denial of justice») και ότι η συνέχιση της κράτησής του μετά τη νέα απόφαση θα συνιστούσε συνέχιση των ήδη διαπιστωμένων παραβιάσεων.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της νομικής διαφοράς.
Το ΕΔΔΑ δεν εμφανίζεται τυπικά να ακυρώνει, με την έννοια του εσωτερικού τουρκικού δικαίου, την απόφαση του τουρκικού δικαστηρίου. Δηλώνει όμως ότι από την άποψη του δικαίου της ΕΣΔΑ η καταδίκη πρέπει να θεωρείται άκυρη και χωρίς έννομα αποτελέσματα και επιβάλλει στο κράτος να εξαλείψει τις συνέπειές της.
Η διάκριση είναι λεπτή αλλά θεμελιώδης. Το άρθρο 46 §1 της ΕΣΔΑ προβλέπει ότι τα συμβαλλόμενα κράτη αναλαμβάνουν την υποχρέωση να συμμορφώνονται προς τις οριστικές αποφάσεις του Δικαστηρίου στις υποθέσεις στις οποίες είναι διάδικοι. Η εκτέλεσή τους εποπτεύεται από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Έτσι, η υπόθεση Καβαλά ξεπερνά πλέον κατά πολύ την τύχη ενός κρατουμένου. Μετατρέπεται σε δοκιμασία της ίδιας της αποτελεσματικότητας του ευρωπαϊκού συστήματος προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: εάν ένα κράτος μπορεί, μέσω νέων δικαστικών ή δικονομικών ενεργειών, να διατηρεί μια κατάσταση την οποία το ΕΔΔΑ έχει ήδη κρίνει αντίθετη προς τη Σύμβαση, τότε τίθεται υπό αμφισβήτηση όχι μόνο η εκτέλεση μιας απόφασης αλλά η ίδια η δεσμευτικότητα του συστήματος του Στρασβούργου.
Η αντιπαράθεση με την Άγκυρα, συνεπώς, αφορά ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: πού τελειώνει η αυτονομία της εθνικής δικαιοσύνης και πού αρχίζει η υποχρέωση ενός κράτους να αποκαταστήσει πραγματικά μια παραβίαση που έχει διαπιστωθεί οριστικά από το ΕΔΔΑ;
Στην υπόθεση Καβαλά, το Στρασβούργο έδωσε την πιο κατηγορηματική μέχρι σήμερα απάντησή του.
