Οι τελευταίες αποφάσεις του Ανώτατου Δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του αμερικανικού συνταγματικού συστήματος: τη λειτουργία των θεσμικών αντιβάρων (checks and balances). Παρότι η σημερινή σύνθεση του Δικαστηρίου διαθέτει συντηρητική πλειοψηφία, σε μεγάλο βαθμό διαμορφωμένη κατά την πρώτη προεδρική θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, οι πρόσφατες αποφάσεις του καταδεικνύουν ότι η ιδεολογική ταύτιση δεν συνεπάγεται και θεσμική ταύτιση. Αντιθέτως, όταν τίθενται ζητήματα συνταγματικής ισορροπίας, το Δικαστήριο εμφανίζεται διατεθειμένο να υπερασπιστεί τα όρια που θέτει το Σύνταγμα στην άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας.
Οι δύο σημαντικότερες υποθέσεις του τελευταίου διαστήματος αφορούσαν αφενός την προσπάθεια περιορισμού της ιθαγένειας λόγω γέννησης και αφετέρου την επιβολή εκτεταμένων δασμών μέσω προεδρικών διαταγμάτων. Και στις δύο περιπτώσεις το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι ο Πρόεδρος δεν μπορεί να επεκτείνει μονομερώς τις αρμοδιότητές του πέραν των ορίων που θέτει το Σύνταγμα και η ομοσπονδιακή νομοθεσία. Οι αποφάσεις αυτές αποτέλεσαν σημαντικό πλήγμα για δύο βασικούς άξονες της πολιτικής ατζέντας της κυβέρνησης Τραμπ.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η υπόθεση της ιθαγένειας λόγω γέννησης. Το Δικαστήριο διατήρησε σε ισχύ μια συνταγματική αρχή που εφαρμόζεται για περισσότερο από ενάμιση αιώνα και απορρέει από τη 14η Τροπολογία του αμερικανικού Συντάγματος. Η απόφαση δεν αφορά μόνο το μεταναστευτικό δίκαιο. Αποτελεί κυρίως επιβεβαίωση ότι θεμελιώδη συνταγματικά δικαιώματα δεν μπορούν να ανατραπούν μέσω προεδρικών διαταγμάτων, αλλά απαιτούν την προβλεπόμενη συνταγματική και νομοθετική διαδικασία.
Ανάλογη σημασία έχει και η απόφαση για τους δασμούς. Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι ο νόμος περί Διεθνών Έκτακτων Οικονομικών Εξουσιών δεν παρέχει στον Πρόεδρο γενική εξουσία επιβολής εκτεταμένων δασμών και υπενθύμισε ότι η σχετική αρμοδιότητα ανήκει πρωτίστως στο Κογκρέσο. Με τον τρόπο αυτό, το Δικαστήριο απέτρεψε μια ιδιαίτερα ευρεία ερμηνεία των προεδρικών εξουσιών, επιβεβαιώνοντας ότι ακόμη και σε ζητήματα οικονομικής και εμπορικής πολιτικής η εκτελεστική εξουσία υπόκειται σε ουσιαστικό δικαστικό έλεγχο.
Οι εξελίξεις αυτές αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία εάν εξεταστούν υπό το πρίσμα της ιστορίας του ίδιου του Ανώτατου Δικαστηρίου. Κατά την πρώτη θητεία του, ο Ντόναλντ Τραμπ διόρισε τρεις δικαστές, μεταβάλλοντας καθοριστικά τις εσωτερικές ισορροπίες και δημιουργώντας μια σταθερή συντηρητική πλειοψηφία. Ωστόσο, η πρόσφατη νομολογία αποδεικνύει ότι οι δικαστές, μετά τον διορισμό τους, δεν λειτουργούν ως πολιτικοί εκπρόσωποι της κυβέρνησης που τους επέλεξε, αλλά ως ανεξάρτητα συνταγματικά όργανα με αποστολή την προστασία της συνταγματικής τάξης.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνει τη διαχρονική σημασία της αρχής των «checks and balances», η οποία αποτελεί τον πυρήνα του αμερικανικού πολιτεύματος. Κάθε μία από τις τρεις εξουσίες –νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική– διαθέτει μηχανισμούς ελέγχου και εξισορρόπησης των άλλων δύο, ώστε να αποτρέπεται η υπερσυγκέντρωση εξουσίας. Η αποτελεσματικότητα αυτού του συστήματος δοκιμάζεται κυρίως σε περιόδους έντονης πολιτικής πόλωσης, όταν η πίεση προς τους θεσμούς είναι μεγαλύτερη.
Από ευρωπαϊκή σκοπιά, οι εξελίξεις παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Παρότι τα συνταγματικά συστήματα διαφέρουν, η βασική αρχή της διάκρισης των εξουσιών αποτελεί κοινό θεμέλιο όλων των σύγχρονων δημοκρατικών κρατών. Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και η δυνατότητα ουσιαστικού ελέγχου της εκτελεστικής εξουσίας συνιστούν βασικά στοιχεία του κράτους δικαίου, είτε πρόκειται για το αμερικανικό είτε για τα ευρωπαϊκά συνταγματικά συστήματα.
Οι πρόσφατες αποφάσεις του Ανώτατου Δικαστηρίου δεν σημαίνουν ότι η σύγκρουση μεταξύ εκτελεστικής εξουσίας και Δικαιοσύνης έχει λήξει. Αντιθέτως, προμηνύουν μια περίοδο έντονων θεσμικών αντιπαραθέσεων, καθώς εκκρεμούν και άλλες σημαντικές υποθέσεις που αφορούν τη μετανάστευση, τις αρμοδιότητες των ομοσπονδιακών υπηρεσιών και την έκταση των προεδρικών εξουσιών.
Το ουσιαστικό μήνυμα, ωστόσο, είναι σαφές. Η ισχύς ενός δημοκρατικού πολιτεύματος δεν μετριέται μόνο από τη λαϊκή νομιμοποίηση της κυβέρνησης, αλλά και από την ανθεκτικότητα των θεσμών που μπορούν να θέτουν όρια στην άσκηση της εξουσίας. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ανώτατο Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι ακόμη και ένας ισχυρός Πρόεδρος δεν βρίσκεται υπεράνω του Συντάγματος. Και αυτή ακριβώς είναι η ουσία του κράτους δικαίου.
