Σαφή θέση για τα όρια της ελευθερίας του λόγου απέναντι στη δημόσια εξύμνηση προσώπων που έχουν καταδικαστεί για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας διατύπωσε το Συμβούλιο της Ευρώπης, με αφορμή τις εκδηλώσεις και δηλώσεις υπέρ του Ράτκο Μλάντιτς.
Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης Michael O’Flaherty καταδίκασε στις 4 Σεπτεμβρίου τη δημόσια εξύμνηση του Ράτκο Μλάντιτς, ο οποίος είχε καταδικαστεί για τη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα και για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Η παρέμβαση αφορά, μεταξύ άλλων, δηλώσεις αξιωματούχων στη Σερβία και στη Republika Srpska της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Ο Επίτροπος υπογράμμισε ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά συνιστά ποινικό αδίκημα σύμφωνα με τη νομοθεσία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και, κυρίως, ότι η εξύμνηση καταδικασμένων εγκληματιών πολέμου δεν αποτελεί προστατευόμενο λόγο βάσει της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Τα όρια του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ
Η τοποθέτηση αποκτά ιδιαίτερη νομική σημασία υπό το πρίσμα του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ, το οποίο κατοχυρώνει την ελευθερία της έκφρασης.
Η προστασία του άρθρου 10 είναι ιδιαίτερα ευρεία και καταλαμβάνει ακόμη και απόψεις που προκαλούν, ενοχλούν ή προσβάλλουν. Δεν είναι όμως απεριόριστη. Η ίδια η Σύμβαση επιτρέπει περιορισμούς όταν αυτοί προβλέπονται από τον νόμο και είναι αναγκαίοι σε μια δημοκρατική κοινωνία για την προστασία, μεταξύ άλλων, των δικαιωμάτων τρίτων και της δημόσιας τάξης.
Στην περίπτωση της εξύμνησης εγκλημάτων πολέμου, το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα όταν δεν πρόκειται για αμφισβητούμενα ιστορικά γεγονότα αλλά για εγκλήματα τα οποία έχουν αποτελέσει αντικείμενο αποφάσεων διεθνών δικαστηρίων.
Ο Μλάντιτς είχε καταδικαστεί από τη διεθνή ποινική δικαιοσύνη για γενοκτονία στη Σρεμπρένιτσα, καθώς και για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Βοσνία. Η δημόσια παρουσίασή του ως ήρωα δεν αντιμετωπίζεται, συνεπώς, από το Συμβούλιο της Ευρώπης απλώς ως μία ακραία πολιτική ή ιστορική άποψη.
Από την ελεύθερη έκφραση στην εξύμνηση εγκλημάτων
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη. Σε μια δημοκρατική κοινωνία πρέπει να παραμένει δυνατή η ιστορική έρευνα, η κριτική, ακόμη και η έντονη πολιτική αντιπαράθεση σχετικά με πολέμους και ιστορικά γεγονότα. Διαφορετικό ζήτημα αποτελεί όμως η δημόσια εξύμνηση προσώπων αμετάκλητα καταδικασμένων για τα βαρύτερα διεθνή εγκλήματα, ιδίως όταν αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο δικαιολόγησης των εγκλημάτων ή προσβολής της μνήμης και των δικαιωμάτων των θυμάτων.
Ο Επίτροπος κάλεσε τις αρμόδιες αρχές να αντιμετωπίσουν ενεργά τέτοιες πρακτικές, επισημαίνοντας την υποχρέωσή τους να διασφαλίζουν τη λογοδοσία, την προστασία των δικαιωμάτων των θυμάτων και τον σεβασμό στη δικαιοσύνη.
Η θέση αυτή δεν εμφανίζεται απομονωμένη. Ήδη το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει προειδοποιήσει για την επανεμφάνιση εθνο-nationalist ρητορικής στα κράτη της πρώην Γιουγκοσλαβίας, καθώς και για φαινόμενα άρνησης εγκλημάτων και εξύμνησης καταδικασμένων εγκληματιών πολέμου, συνδέοντας την ουσιαστική αντιμετώπιση του παρελθόντος με την προστασία του κράτους δικαίου και τη συμφιλίωση.
Η υπόθεση αποκτά παράλληλα ευρύτερη ευρωπαϊκή και πολιτική διάσταση. Η Επίτροπος Διεύρυνσης της ΕΕ, Marta Kos, ακύρωσε προγραμματισμένη επίσκεψή της στη Σερβία, αντιδρώντας στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε ο θάνατος του Μλάντιτς και στην προοπτική δημόσιων τιμητικών εκδηλώσεων. Η ίδια συνέδεσε το ζήτημα με τις θεμελιώδεις ευρωπαϊκές αξίες και με τις υποχρεώσεις των κρατών που επιδιώκουν την ένταξή τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η υπόθεση Μλάντιτς επαναφέρει έτσι ένα δύσκολο αλλά θεμελιώδες ερώτημα για τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες: μέχρι πού εκτείνεται η ελευθερία της έκφρασης όταν ο δημόσιος λόγος μετατρέπεται από πολιτική ή ιστορική τοποθέτηση σε εξύμνηση εγκλημάτων που έχουν ήδη κριθεί από τη διεθνή δικαιοσύνη;
Η θέση του Συμβουλίου της Ευρώπης στην προκειμένη περίπτωση είναι σαφής: η προστασία της ελευθερίας του λόγου δεν μπορεί να μετατρέπεται σε νομικό καταφύγιο για τη δημόσια εξύμνηση καταδικασμένων εγκληματιών πολέμου.
