Η αντιπαράθεση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου εισέρχεται σε μία νέα και ενδεχομένως κρισιμότερη φάση. Η πρόεδρος του ΔΠΔ, Τομόκο Ακάνε, δηλώνει ότι το Δικαστήριο δεν πρόκειται να υποχωρήσει ακόμη και εάν η Ουάσιγκτον επεκτείνει τις κυρώσεις της από μεμονωμένους δικαστές και αξιωματούχους στον ίδιο τον διεθνή οργανισμό.
Η κυβέρνηση των ΗΠΑ κλιμάκωσε πρόσφατα την πίεση επιβάλλοντας κυρώσεις και στην Ακάνε. Παράλληλα, η Ουάσιγκτον επιχειρεί, σύμφωνα με το Reuters, να ενθαρρύνει κράτη να αποχωρήσουν από το ΔΠΔ, ενώ η πρόεδρός του κάλεσε ειδικά την Ιαπωνία –τον μεγαλύτερο χρηματοδότη του Δικαστηρίου– να αξιοποιήσει τις στενές σχέσεις της με τις ΗΠΑ προκειμένου να αποτραπεί περαιτέρω κλιμάκωση.
Από τις ατομικές κυρώσεις στην απειλή κατά του θεσμού
Το κρίσιμο νομικό ζήτημα πλέον δεν αφορά μόνο τις συνέπειες των κυρώσεων για συγκεκριμένα πρόσωπα. Αφορά το κατά πόσο οικονομικά μέτρα μιας τρίτης χώρας μπορούν στην πράξη να επηρεάσουν τη λειτουργική ανεξαρτησία ενός διεθνούς δικαστηρίου.
Το ΔΠΔ ιδρύθηκε με το Καταστατικό της Ρώμης και διαθέτει διεθνή νομική προσωπικότητα. Σύμφωνα με το άρθρο 4 του Καταστατικού, διαθέτει επίσης τη νομική ικανότητα που είναι αναγκαία για την άσκηση των λειτουργιών και την εκπλήρωση των σκοπών του.
Παράλληλα, το άρθρο 48 προβλέπει προνόμια και ασυλίες τόσο για το ίδιο το Δικαστήριο όσο και για τους δικαστές, τον Εισαγγελέα και άλλα ανώτατα στελέχη του, στο έδαφος των κρατών μερών.
Οι ΗΠΑ, ωστόσο, δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στο Καταστατικό της Ρώμης και διαχρονικά αμφισβητούν τη δυνατότητα του ΔΠΔ να ασκεί δικαιοδοσία επί Αμερικανών πολιτών χωρίς τη συναίνεση της Ουάσιγκτον. Αντίστοιχες αντιρρήσεις έχουν προβληθεί από τις ΗΠΑ σχετικά με τις έρευνες για το Αφγανιστάν και με τις διαδικασίες του ΔΠΔ που αφορούν το Ισραήλ.
Η πραγματική ισχύς των οικονομικών κυρώσεων
Το πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία εξαιτίας της διεθνούς εμβέλειας του αμερικανικού χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Ακόμη και χωρίς τυπική απαγόρευση λειτουργίας του ΔΠΔ, η υπαγωγή του ίδιου του οργανισμού σε καθεστώς κυρώσεων θα μπορούσε να δημιουργήσει σοβαρές δυσχέρειες στις τραπεζικές συναλλαγές, στις πληρωμές προσωπικού, στην πρόσβαση σε λογισμικό και τεχνολογικές υπηρεσίες και γενικότερα στην καθημερινή λειτουργία του. Η απειλή, επομένως, δεν είναι μόνο συμβολική ή διπλωματική.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το σημαντικότερο θεσμικό ζήτημα: μπορεί ένα κράτος, χρησιμοποιώντας την οικονομική και τεχνολογική του ισχύ, να επηρεάζει έμμεσα την άσκηση δικαιοδοτικών καθηκόντων ενός διεθνούς δικαστηρίου;
Το γεγονός ότι οι ΗΠΑ δεν δεσμεύονται από το Καταστατικό της Ρώμης αποτελεί βασικό στοιχείο της αμερικανικής επιχειρηματολογίας. Δεν σημαίνει όμως αυτομάτως ότι οι υπόλοιπες χώρες που έχουν αποδεχθεί το Καταστατικό παύουν να έχουν υποχρεώσεις απέναντι στο ΔΠΔ.
Η αντιπαράθεση, συνεπώς, ξεπερνά πλέον συγκεκριμένες υποθέσεις ή εντάλματα σύλληψης. Αγγίζει την ίδια τη δυνατότητα ενός διεθνούς δικαιοδοτικού θεσμού να λειτουργεί ανεξάρτητα όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με την οικονομική ισχύ μιας μεγάλης δύναμης.
Η δήλωση της Ακάνε ότι το ΔΠΔ θα συνεχίσει να λειτουργεί ακόμη και εάν οι κυρώσεις επεκταθούν στον ίδιο τον οργανισμό έχει επομένως ιδιαίτερη θεσμική βαρύτητα.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο εάν οι ΗΠΑ αναγνωρίζουν τη δικαιοδοσία του ΔΠΔ. Είναι εάν ένα διεθνές δικαστήριο μπορεί να διατηρήσει στην πράξη την ανεξαρτησία του όταν ένα ισχυρό κράτος επιχειρεί, μέσω οικονομικών κυρώσεων, να περιορίσει τη δυνατότητά του να ασκεί τη δικαιοδοσία που του έχουν αναθέσει τα κράτη μέρη του Καταστατικού της Ρώμης.
Και η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα αποτελέσει δοκιμασία όχι μόνο για το ΔΠΔ, αλλά και για την αντοχή της ίδιας της διεθνούς έννομης τάξης.
