Ένα νομοθετικό κατάλοιπο σχεδόν τεσσάρων αιώνων βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο μιας ιδιαίτερα σύγχρονης νομικής συζήτησης στην Ιρλανδία: κατά πόσο οι αυστηροί περιορισμοί στη χρηματοδότηση δικαστικών διαφορών από τρίτους μπορούν στην πράξη να δυσχεράνουν τις συλλογικές αγωγές καταναλωτών εναντίον τεχνολογικών κολοσσών.
Η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται στις ιστορικές απαγορεύσεις του αγγλοσαξονικού δικαίου περί παρέμβασης τρίτων στη χρηματοδότηση δικαστικών διαφορών (maintenance) και, ειδικότερα, περί χρηματοδότησης μιας δίκης με αντάλλαγμα συμμετοχή στο οικονομικό όφελος από την έκβασή της (champerty).
Με απλά λόγια, το ιρλανδικό δίκαιο εξακολουθεί, με ορισμένες εξαιρέσεις, να απαγορεύει τη χρηματοδότηση μιας δικαστικής διαφοράς από τρίτο που δεν έχει ανεξάρτητο έννομο συμφέρον και προσδοκά οικονομικό όφελος από την έκβασή της. Η διατήρηση των κανόνων αυτών έχει επιβεβαιωθεί και από τη νομολογία του ιρλανδικού Supreme Court.
Το ζήτημα αποκτά νέα διάσταση μετά την εφαρμογή της Οδηγίας (ΕΕ) 2020/1828 για τις αντιπροσωπευτικές αγωγές, την οποία η Ιρλανδία ενσωμάτωσε με τον Representative Actions for the Protection of the Collective Interests of Consumers Act 2023. Το νέο σύστημα επιτρέπει σε αναγνωρισμένους «νομιμοποιούμενους φορείς» (qualified entities) να προσφεύγουν στα δικαστήρια για λογαριασμό ομάδων καταναλωτών, ζητώντας τόσο ασφαλιστικού χαρακτήρα μέτρα όσο και αποκατάσταση της ζημίας.
Εδώ όμως εμφανίζεται μια κρίσιμη αντίφαση.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία δημιουργεί έναν μηχανισμό μέσω του οποίου οι καταναλωτές μπορούν συλλογικά να αντιμετωπίσουν επιχειρήσεις με τεράστια οικονομική και οργανωτική ισχύ. Μια σύνθετη δικαστική αντιπαράθεση όμως με εταιρείες όπως η Meta, η Google ή η Microsoft μπορεί να απαιτήσει εξαιρετικά σημαντικούς οικονομικούς πόρους.
Η ίδια η Οδηγία δεν απαγορεύει τη χρηματοδότηση από τρίτους. Αντιθέτως, το άρθρο 10 τη ρυθμίζει ρητά, στο μέτρο που αυτή επιτρέπεται από το εθνικό δίκαιο, απαιτώντας παράλληλα την αποφυγή συγκρούσεων συμφερόντων και αθέμιτης επιρροής του χρηματοδότη στις αποφάσεις του φορέα που ασκεί την αγωγή.
Έτσι προκύπτει ένα ευρύτερο ζήτημα ενωσιακού δικαίου: τι συμβαίνει όταν ένα κράτος μέλος αναγνωρίζει τυπικά ένα δικαίωμα που απορρέει από το δίκαιο της ΕΕ, αλλά οι εθνικοί δικονομικοί ή χρηματοδοτικοί περιορισμοί καθιστούν την άσκησή του εξαιρετικά δυσχερή στην πράξη;
Το ερώτημα αγγίζει ευθέως την αρχή της αποτελεσματικότητας του ενωσιακού δικαίου. Δεν αρκεί, δηλαδή, η τυπική μεταφορά μιας Οδηγίας στο εθνικό δίκαιο, εάν το θεσμικό περιβάλλον δεν επιτρέπει την ουσιαστική αξιοποίηση των δικαιωμάτων που αυτή θεσπίζει.
Το πρόβλημα έχει αναγνωριστεί ακόμη και κατά την κοινοβουλευτική διαδικασία στην Ιρλανδία. Κατά τη συζήτηση του σχετικού νομοσχεδίου το 2023 επισημάνθηκαν ρητά οι περιορισμοί στην πρόσβαση σε third-party litigation funding και οι συνέπειές τους για τη δυνατότητα των qualified entities να αξιοποιήσουν τον νέο μηχανισμό συλλογικής προστασίας.
Η συζήτηση, πάντως, δεν είναι μονοδιάστατη. Η απελευθέρωση της χρηματοδότησης δικαστικών διαφορών μπορεί να διευρύνει την πρόσβαση στη δικαιοσύνη και να εξισορροπήσει τις οικονομικές δυνατότητες των διαδίκων. Ταυτόχρονα δημιουργεί κινδύνους εμπορευματοποίησης της δικαιοσύνης, συγκρούσεων συμφερόντων, υπερβολικού ελέγχου της διαδικασίας από χρηματοδότες ή ακόμη και ενθάρρυνσης κερδοσκοπικών αγωγών.
Για τον λόγο αυτό η Law Reform Commission της Ιρλανδίας εξετάζει ήδη συνολικά το καθεστώς του third-party litigation funding και αναμένεται να διατυπώσει προτάσεις για το εάν και υπό ποιους όρους θα πρέπει να επιτραπεί και να ρυθμιστεί.
Η υπόθεση έχει συνεπώς σημασία πολύ πέρα από την Ιρλανδία. Αναδεικνύει ένα από τα βασικά προβλήματα της σύγχρονης συλλογικής δικαστικής προστασίας: η δυνατότητα προσφυγής στη δικαιοσύνη δεν εξαρτάται μόνο από το εάν ο νόμος αναγνωρίζει ένα δικαίωμα, αλλά και από το εάν υπάρχουν στην πράξη τα μέσα για να ασκηθεί αποτελεσματικά.
Και όταν απέναντι βρίσκονται οι Big Tech, αυτή η διαφορά μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική.
