Είναι απαραίτητο ένας δικηγόρος να διατηρεί μόνιμα χώρους γραφείου, ακόμη και όταν εργάζεται κυρίως εξ αποστάσεως και συναντά τους εντολείς του κατόπιν ραντεβού; Το ερώτημα προκαλεί έντονη συζήτηση στη Γερμανία, όπου οι δικηγορικοί φορείς ζητούν αλλαγή της νομοθεσίας μετά από απόφαση του Ομοσπονδιακού Ανώτατου Δικαστηρίου (Bundesgerichtshof – BGH). Στο επίκεντρο βρίσκεται ο ορισμός του δικηγορικού γραφείου και οι υποδομές που απαιτούνται για τη νόμιμη επαγγελματική δραστηριότητα.
Η υπόθεση αφορούσε δικηγόρο που είχε οργανώσει την επαγγελματική του έδρα σε επιχειρηματικό κέντρο στο Βερολίνο. Διέθετε επαγγελματική διεύθυνση, πινακίδα και γραμματοκιβώτιο, ενώ οι τηλεφωνικές κλήσεις παραλαμβάνονταν και προωθούνταν από προσωπικό, επαγγελματικά δεσμευμένο με εχεμύθεια και εμπιστευτικότητα. Για τις προσωπικές συναντήσεις με εντολείς, μίσθωνε αίθουσα όταν υπήρχε ανάγκη. Ο Δικηγορικός Σύλλογος του Βερολίνου (Rechtsanwaltskammer Berlin) έκρινε ότι αυτή η οργάνωση δεν εκπλήρωνε την υποχρέωση διατήρησης δικηγορικού γραφείου.
Με την απόφαση της 1ης Δεκεμβρίου 2025, AnwZ (Brfg) 50/24, το δικαστήριο δικαίωσε τη θέση του συλλόγου. Κατά την κρίση του, το άρθρο 27 παρ. 1 του Ομοσπονδιακού Κώδικα Δικηγόρων (Bundesrechtsanwaltsordnung – BRAO) απαιτεί συγκεκριμένους χώρους που βρίσκονται σταθερά στη διάθεση του δικηγόρου. Εκεί πρέπει να ασκεί συνήθως την επαγγελματική του δραστηριότητα και να είναι διαθέσιμος σε εύλογους χρόνους για την παροχή υπηρεσιών. Η περιστασιακή μίσθωση αίθουσας συναντήσεων κρίθηκε ανεπαρκής για την εκπλήρωση της υποχρέωσης διατήρησης δικηγορικού γραφείου (Kanzleipflicht).
Η Ένωση Γερμανών Δικηγόρων (Deutscher Anwaltverein – DAV) απάντησε με πρόταση τροποποίησης της διάταξης, τον Αύγουστο του 2026. Ο προτεινόμενος ορισμός συνδέει το δικηγορικό γραφείο (Kanzlei) με έναν πραγματικό τόπο όπου μπορούν να πραγματοποιούνται επιδόσεις και μέσω του οποίου ο δικηγόρος είναι κατάλληλα προσβάσιμος σε εντολείς, δικαστήρια και αρχές. Η πρόταση διατηρεί την υποχρέωση πραγματικής διεύθυνσης στην περιφέρεια του οικείου συλλόγου, επιτρέποντας μεγαλύτερη ευελιξία στην οργάνωση της εργασίας.
Αντίστοιχη πρωτοβουλία ανέλαβε η Ομοσπονδιακή Ένωση Δικηγορικών Συλλόγων (Bundesrechtsanwaltskammer – BRAK). Σύμφωνα με τη νομική ενημερωτική ιστοσελίδα Legal Tribune Online, η πρότασή της δίνει έμφαση στις αναγκαίες οργανωτικές εγγυήσεις: επιδόσεις, προσβασιμότητα, εχεμύθεια και προστασία έναντι κατάσχεσης. Πρόκειται για αιτήματα νομοθετικής μεταρρύθμισης, ενώ η απαίτηση σταθερών χώρων εξακολουθεί να ισχύει σύμφωνα με τη νομολογία του Ομοσπονδιακού Ανώτατου Δικαστηρίου.
Η συζήτηση έχει ενδιαφέρον πέρα από τα γερμανικά σύνορα. Από πλευράς επαγγελματικής πολιτικής, θέτει το ζήτημα της αναλογικότητας των υποχρεωτικών υποδομών. Ένας δικηγόρος που παρέχει κυρίως συμβουλευτικές υπηρεσίες μπορεί να έχει διαφορετικές ανάγκες από ένα γραφείο με καθημερινή προσέλευση εντολέων. Το κόστος μόνιμης εγκατάστασης μπορεί επίσης να επηρεάζει την είσοδο νέων επαγγελματιών στην αγορά.
Κάθε ευέλικτο μοντέλο χρειάζεται, ωστόσο, σαφείς προϋποθέσεις λειτουργίας: εμπιστευτική επικοινωνία, ασφαλή διαχείριση αρχείων, κατάλληλους χώρους συναντήσεων και αξιόπιστη παραλαβή εγγράφων. Η γερμανική πρωτοβουλία προσφέρει αφορμή για έναν ευρύτερο προβληματισμό σχετικά με το πώς μπορούν οι κανόνες της δικηγορίας να εξασφαλίζουν αυτές τις εγγυήσεις, αφήνοντας παράλληλα μεγαλύτερο περιθώριο επιλογής στον τρόπο οργάνωσης του επαγγέλματος.
