Η αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής αποτελεί αναγκαίο στόχο της φορολογικής διοίκησης. Η επιδίωξή του, όμως, οφείλει να σέβεται τις συνταγματικές εγγυήσεις που οριοθετούν την κρατική εξουσία. Αυτό είναι το ουσιαστικό μήνυμα της απόφασης 1246/2026 της επταμελούς σύνθεσης του Β΄ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας, όπως αποτυπώνεται στη δημοσιοποιημένη περίληψή της.
Με πρόεδρο τον Αντιπρόεδρο, Κωνσταντίνο Κουσούλη και εισηγήτρια τη Σύμβουλο Επικρατείας, Μαρία Σταματοπούλου, το δικαστήριο διατύπωσε δύο διακριτές κρίσεις. Η πρώτη αφορά τη διάρκεια της παραγραφής. Η δεύτερη αφορά την αναδρομική εφαρμογή μεταγενέστερης νομοθετικής ρύθμισης.
Ειδικότερα, το ΣτΕ έκρινε ότι η εικοσαετής παραγραφή του δικαιώματος του Δημοσίου να επιβάλλει φορολογικές επιβαρύνσεις λόγω φοροδιαφυγής, την οποία προέβλεπε το άρθρο 36 παρ. 3 του ν. 4174/2013, αντίκειται στη συνταγματική αρχή της αναλογικότητας.
Η σημασία αυτής της κρίσης υπερβαίνει τον αριθμό των ετών. Κατά τη γνώμη μας, αναδεικνύει ότι ακόμη και η επίκληση μιας σοβαρής φορολογικής παράβασης δεν αρκεί για να δικαιολογήσει οποιαδήποτε χρονική επέκταση της καταλογιστικής εξουσίας του κράτους. Ο χρόνος που παρέχεται στη διοίκηση πρέπει να παραμένει συνταγματικά ανεκτός.
Η παραγραφή υπηρετεί την προβλεψιμότητα των έννομων σχέσεων. Όσο απομακρύνεται ο έλεγχος από τον χρόνο των συναλλαγών, τόσο δυσκολότερη γίνεται στην πράξη η ανασύνθεση των γεγονότων: έγγραφα αναζητούνται μετά από πολλά χρόνια, επιχειρήσεις μεταβάλλονται και η δυνατότητα ουσιαστικής αντίκρουσης των καταλογισμών δοκιμάζεται. Αυτή η πρακτική διάσταση εξηγεί γιατί τα χρονικά όρια του ελέγχου έχουν ουσιαστική σημασία για την προστασία του φορολογουμένου.
Η δεύτερη κρίση αφορά το άρθρο 66 παρ. 27α εδ. β΄ του ν. 4646/2019. Το δικαστήριο έκρινε αντίθετη στο άρθρο 78 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος τη μεταβατική πρόβλεψη δεκαετούς παραγραφής λόγω φοροδιαφυγής, καθώς στην εξεταζόμενη περίπτωση καταλάμβανε το έτος 2013, δηλαδή έτος προγενέστερο του προηγούμενου έτους της δημοσίευσης του νόμου.
Η δεκαετία δεν απορρίπτεται με την ίδια αιτιολογία με την εικοσαετία. Το πρόβλημα εντοπίζεται στην αναδρομική εφαρμογή της συγκεκριμένης μεταβατικής διάταξης. Το άρθρο 78 παρ. 2 του Συντάγματος θέτει χρονικό όριο στην αναδρομική επιβολή φόρου ή άλλου οικονομικού βάρους. Η απόφαση εφαρμόζει τις εγγυήσεις του άρθρου 78 στο επίμαχο ζήτημα παραγραφής για το 2013.
Συνεπώς, ένας τίτλος περί γενικής «κατάργησης της δεκαετούς παραγραφής» θα υπερέβαινε όσα προκύπτουν από τη δημοσιοποιημένη περίληψη. Εξίσου επισφαλές θα ήταν να παρουσιαστεί η απόφαση ως αυτόματη παραγραφή όλων των φορολογικών υποθέσεων μετά την πενταετία. Κάθε υπόθεση χρειάζεται έλεγχο του εφαρμοστέου καθεστώτος, του κρίσιμου έτους και των ειδικών περιστάσεών της.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η επισήμανση ότι τα δύο ζητήματα δεν παραπέμπονται στην Ολομέλεια, επειδή έχουν αντιμετωπιστεί βάσει προϋπάρχουσας νομολογίας. Η απόφαση εμφανίζεται έτσι ως εφαρμογή ήδη διαμορφωμένων νομολογιακών κατευθύνσεων στις συγκεκριμένες ρυθμίσεις.
Για τις εκκρεμείς διαφορές που στηρίζονται σε αυτές τις διατάξεις, η κρίση προσφέρει ουσιώδες έρεισμα εξέτασης της νομιμότητας του καταλογισμού από την άποψη της παραγραφής. Δεν συνεπάγεται, όμως, από μόνη της αυτόματη διαγραφή ήδη βεβαιωμένων ποσών. Επίσης, το αντικείμενό της είναι το δικαίωμα επιβολής φορολογικών επιβαρύνσεων· από την περίληψη δεν προκύπτει αντίστοιχη κρίση για την παραγραφή της είσπραξης ή για την ποινική παραγραφή.
Η θεσμική αξία της απόφασης βρίσκεται στην υπενθύμιση ότι η αποτελεσματικότητα των φορολογικών ελέγχων συμβαδίζει με την τήρηση σαφών χρονικών ορίων. Ένα κράτος δικαίου οφείλει να ελέγχει εγκαίρως, να αιτιολογεί τους καταλογισμούς του και να ασκεί τη φορολογική εξουσία μέσα στα όρια που θέτει το Σύνταγμα.
