Η τεχνητή νοημοσύνη περνά σταδιακά το κατώφλι των δικαστηρίων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν χρησιμοποιείται μόνο από δικηγόρους για την προετοιμασία δικογράφων, αλλά αρχίζει να αξιοποιείται και από δικαστές και δικαστικούς υπαλλήλους για νομική έρευνα, επεξεργασία ογκωδών φακέλων, περίληψη καταθέσεων και υποστήριξη κατά τη σύνταξη αποφάσεων.
Η εξέλιξη δεν οδηγεί, τουλάχιστον επί του παρόντος, σε έναν «δικαστή-αλγόριθμο». Δημιουργεί όμως ένα κρίσιμο ερώτημα: ποια δικαστικά καθήκοντα μπορούν να υποστηρίζονται από την τεχνητή νοημοσύνη και ποια πρέπει να παραμένουν αποκλειστικά στην ανθρώπινη κρίση;
Έρευνα του National Center for State Courts, βασισμένη σε συνεντεύξεις με πολιτειακούς και ομοσπονδιακούς δικαστές, δείχνει ότι οι πρώτες εφαρμογές αφορούν κυρίως:
- τη σύνοψη πολυσέλιδων δικογράφων και αποδεικτικού υλικού,
- την αναζήτηση συγκεκριμένων εγγράφων μέσα σε μεγάλους φακέλους,
- την οργάνωση πραγματικών περιστατικών και χρονολογιών,
- την προετοιμασία ερωτήσεων για την ακροαματική διαδικασία,
- τη γλωσσική βελτίωση και την πρώτη επεξεργασία σχεδίων αποφάσεων,
- τη δημιουργία απλούστερων επεξηγήσεων για διαδίκους χωρίς δικηγόρο.
Οι δικαστές που συμμετείχαν στην έρευνα αντιμετώπισαν την τεχνητή νοημοσύνη περισσότερο ως έναν βοηθό ή έναν ψηφιακό δικαστικό γραμματέα και όχι ως μηχανισμό λήψης αποφάσεων.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες που αναπτύσσονται στις ΗΠΑ συγκλίνουν σε μία βασική αρχή: η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίζει το δικαστικό έργο, αλλά δεν μπορεί να αποφασίζει για την ενοχή, την ευθύνη, την αξιοπιστία ενός μάρτυρα ή την ποινή.
Η δικαστική εξουσία ανήκει αποκλειστικά στον δικαστή. Επομένως, δεν επιτρέπεται να μεταβιβάζεται σε ένα σύστημα του οποίου η εκπαίδευση, τα δεδομένα και ο τρόπος παραγωγής αποτελεσμάτων δεν είναι πάντοτε διαφανή.
Οι ομοσπονδιακές οδηγίες προειδοποιούν τους δικαστές να μη μεταβιβάζουν στην τεχνητή νοημοσύνη βασικές δικαιοδοτικές λειτουργίες και να ελέγχουν ανεξάρτητα κάθε παραγόμενο αποτέλεσμα. Παράλληλα, η ομοσπονδιακή Δικαιοσύνη επεξεργάζεται νέο, πληρέστερο πλαίσιο για τη χρήση της τεχνολογίας από τα δικαστήρια.
Ο μεγαλύτερος άμεσος κίνδυνος είναι οι λεγόμενες «παραισθήσεις» των συστημάτων παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης: η παρουσίαση ανύπαρκτων δικαστικών αποφάσεων, λανθασμένων αποσπασμάτων ή ανακριβών πραγματικών περιστατικών με απολύτως πειστικό ύφος.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται πλέον στα δικόγραφα των δικηγόρων. Στις ΗΠΑ έχουν καταγραφεί περιπτώσεις στις οποίες ομοσπονδιακές δικαστικές αποφάσεις περιείχαν σοβαρές ανακρίβειες ή ανύπαρκτες νομικές παραπομπές, προκαλώντας ακόμη και παρέμβαση της Επιτροπής Δικαιοσύνης της Γερουσίας.
Από τα δικόγραφα στα αποδεικτικά μέσα
Η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί και ένα δεύτερο πρόβλημα μέσα στο ακροατήριο: πώς θα κρίνει ο δικαστής εάν μια φωτογραφία, ένα ηχητικό αρχείο ή ένα βίντεο είναι αυθεντικό ή έχει δημιουργηθεί και αλλοιωθεί με AI;
Το National Center for State Courts έχει ήδη εκδώσει ειδικούς οδηγούς για την αξιολόγηση αποδεικτικών μέσων που έχουν παραχθεί ή τροποποιηθεί με τεχνητή νοημοσύνη. Παράλληλα, εξετάζονται αλλαγές στους ομοσπονδιακούς κανόνες απόδειξης, ώστε να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικότερα οι ισχυρισμοί περί κατασκευασμένου ψηφιακού υλικού.
Το αμερικανικό μοντέλο που διαμορφώνεται
Οι ΗΠΑ δεν έχουν ακόμη θεσπίσει έναν ενιαίο ομοσπονδιακό νόμο για τη χρήση της AI από τους δικαστές. Διαμορφώνεται, όμως, σταδιακά ένα μοντέλο βασισμένο σε τέσσερις αρχές:
- Υποχρεωτικός ανθρώπινος έλεγχος κάθε αποτελέσματος.
- Απαγόρευση ανάθεσης της τελικής δικαστικής κρίσης σε αλγόριθμο.
- Προστασία εμπιστευτικών και προσωπικών δεδομένων των διαδίκων.
- Διαφάνεια, αμεροληψία και αποφυγή αλγοριθμικών διακρίσεων.
Η Καλιφόρνια έχει ήδη υιοθετήσει ειδικό πρότυπο για τη χρήση παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης από δικαστικούς λειτουργούς, ενώ και άλλες πολιτείες αναπτύσσουν αντίστοιχες πολιτικές.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η αμερικανική Δικαιοσύνη δεν απορρίπτει την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά επιχειρεί να την εντάξει ως ελεγχόμενο βοηθητικό εργαλείο. Η τεχνολογία μπορεί να επιταχύνει την επεξεργασία μιας υπόθεσης· δεν μπορεί, όμως, να υποκαταστήσει την αιτιολογημένη, ανεξάρτητη και προσωπική κρίση του φυσικού δικαστή.
