Μπορεί ένας οδηγός να θεωρείται λιγότερο ασφαλής αποκλειστικά και μόνο επειδή συμπλήρωσε το 85ο έτος της ηλικίας του;
Το ερώτημα βρέθηκε στο επίκεντρο μιας ενδιαφέρουσας νομικής και κοινωνικής συζήτησης στην Ιταλία, όταν έγινε γνωστό ότι στο πλαίσιο της επεξεργασίας του νέου Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας είχαν εξεταστεί ειδικοί περιορισμοί για τους οδηγούς άνω των 85 ετών.
Μεταξύ των μέτρων που είχαν τεθεί στο τραπέζι περιλαμβάνονταν η απαγόρευση οδήγησης σε αυτοκινητοδρόμους, ο περιορισμός των μετακινήσεων σε ακτίνα 100 χιλιομέτρων από τον τόπο κατοικίας και η εφαρμογή μηδενικού ορίου αλκοόλ.
Τελικά, όμως, η ιταλική κυβέρνηση έκανε πίσω.
Το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών διευκρίνισε επισήμως ότι οι συγκεκριμένοι περιορισμοί έχουν αφαιρεθεί από το υπό επεξεργασία κείμενο, προκειμένου να μην υπάρξει δυσμενής μεταχείριση των πολιτών που έχουν υπερβεί το 85ο έτος της ηλικίας τους.
Η ηλικία δεν σημαίνει αυτομάτως ανικανότητα οδήγησης
Πίσω από την ιταλική συζήτηση βρίσκεται ένα ευρύτερο νομικό ζήτημα.
Η προστασία της οδικής ασφάλειας αποτελεί αναμφίβολα θεμιτό σκοπό δημοσίου συμφέροντος. Ένα κράτος μπορεί –και σε ορισμένες περιπτώσεις οφείλει– να λαμβάνει μέτρα ώστε να αποτρέπεται η οδήγηση από πρόσωπα των οποίων η σωματική ή διανοητική κατάσταση δεν επιτρέπει την ασφαλή χρήση ενός οχήματος.
Άλλο όμως είναι ο έλεγχος της πραγματικής ικανότητας ενός οδηγού και άλλο η αυτόματη σύνδεση της ικανότητας αυτής με μια συγκεκριμένη ηλικία.
Ένας οριζόντιος κανόνας που θα απαγόρευε σε κάθε πολίτη άνω των 85 ετών να χρησιμοποιεί αυτοκινητόδρομο θα δημιουργούσε ουσιαστικά ένα γενικό τεκμήριο ότι, από μια συγκεκριμένη ηλικία και μετά, ο άνθρωπος δεν διαθέτει πλέον τις απαιτούμενες ικανότητες για ορισμένες μορφές οδήγησης.
Και ακριβώς εκεί αρχίζουν τα δύσκολα ζητήματα αναλογικότητας και ίσης μεταχείρισης.
Το ευρωπαϊκό δίκαιο στρέφεται στην πραγματική ικανότητα
Η ευρωπαϊκή προσέγγιση στις άδειες οδήγησης παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η νέα Οδηγία (ΕΕ) 2025/2205 για τις άδειες οδήγησης προβλέπει κανόνες σχετικά με την αξιολόγηση της σωματικής και διανοητικής ικανότητας των οδηγών και επιτρέπει στα κράτη μέλη να οργανώνουν το σύστημα των απαιτούμενων ελέγχων.
Το κέντρο βάρους, όμως, βρίσκεται στην ικανότητα ασφαλούς οδήγησης.
Όραση, νευρολογικές ή καρδιαγγειακές παθήσεις, κινητικές δυσκολίες και άλλοι παράγοντες που μπορούν πραγματικά να επηρεάσουν την ασφάλεια αποτελούν αντικείμενο ιατρικής αξιολόγησης.
Η ηλικία μπορεί επομένως να δικαιολογεί συχνότερη επανεξέταση της καταλληλότητας ενός οδηγού. Είναι διαφορετικό, όμως, να αποτελεί από μόνη της λόγο αυτόματης απαγόρευσης.
Τι ισχύει ήδη στην Ιταλία
Το ιταλικό σύστημα ήδη διαφοροποιεί τη διάρκεια ισχύος της άδειας ανάλογα με την ηλικία.
Για τις συνήθεις κατηγορίες αδειών, μετά τη συμπλήρωση του 80ού έτους η ανανέωση πραγματοποιείται ανά δύο χρόνια και εξακολουθεί να εξαρτάται από τη διαπίστωση ότι διατηρούνται οι απαιτούμενες σωματικές και ψυχικές προϋποθέσεις για ασφαλή οδήγηση.
Επομένως, το κράτος διαθέτει ήδη έναν μηχανισμό μέσω του οποίου μπορεί να ελέγξει συχνότερα έναν ηλικιωμένο οδηγό χωρίς να του αφαιρεί αυτομάτως το δικαίωμα μετακίνησης.
Η κατεύθυνση που τελικά επέλεξε η ιταλική κυβέρνηση φαίνεται να ενισχύει ακριβώς αυτό το μοντέλο: όχι γενικές απαγορεύσεις λόγω ηλικίας, αλλά αυστηρότερες και περισσότερο εξατομικευμένες ιατρικές εξετάσεις.
Ακόμη και όταν ένα μέτρο υπηρετεί τον απολύτως θεμιτό σκοπό της οδικής ασφάλειας, πρέπει να εξετάζεται εάν είναι αναγκαίο και αναλογικό.
Μια απαγόρευση χρήσης αυτοκινητοδρόμων για όλους ανεξαιρέτως τους οδηγούς άνω των 85 ετών θα έπρεπε συνεπώς να δικαιολογηθεί με ιδιαίτερα ισχυρά δεδομένα.
Θα έπρεπε, μεταξύ άλλων, να εξεταστεί εάν ο ίδιος βαθμός ασφάλειας μπορεί να επιτευχθεί με ηπιότερα μέσα: συχνότερες ιατρικές εξετάσεις, έλεγχο όρασης και αντανακλαστικών, αξιολόγηση γνωστικών λειτουργιών ή, όπου υπάρχουν συγκεκριμένες ενδείξεις, ακόμη και πρακτική επανεξέταση της οδηγικής ικανότητας.
Εάν αυτά τα μέσα επαρκούν, ένας γενικός αποκλεισμός αποκλειστικά λόγω ηλικίας γίνεται πολύ δυσκολότερο να δικαιολογηθεί.
Οδήγηση σημαίνει και προσωπική αυτονομία
Υπάρχει, τέλος, και μια κοινωνική διάσταση που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Για έναν άνθρωπο 85 ετών, ιδιαίτερα εάν κατοικεί σε περιοχή με περιορισμένες δημόσιες συγκοινωνίες, το αυτοκίνητο μπορεί να αποτελεί βασικό μέσο διατήρησης της προσωπικής του αυτονομίας: πρόσβαση σε υπηρεσίες, ιατρούς, συγγενείς και κοινωνικές δραστηριότητες.
Η αφαίρεση ή ο δραστικός περιορισμός αυτής της δυνατότητας δεν αποτελεί συνεπώς μια απλή διοικητική ρύθμιση.
Μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την καθημερινή ζωή και την ανεξαρτησία ενός ηλικιωμένου ανθρώπου.
Η ιταλική περίπτωση αναδεικνύει έτσι ένα δίλημμα που θα απασχολεί ολοένα περισσότερο τις ευρωπαϊκές κοινωνίες καθώς ο πληθυσμός γερνά.
Η απάντηση δύσκολα μπορεί να βρίσκεται σε ένα αυθαίρετο ηλικιακό όριο.
Το κρίσιμο κριτήριο δεν θα πρέπει να είναι πόσων ετών είναι ο οδηγός, αλλά εάν εξακολουθεί να μπορεί να οδηγεί με ασφάλεια.
Η ηλικία μπορεί να δικαιολογεί συχνότερο και αυστηρότερο έλεγχο. Δεν συνεπάγεται όμως από μόνη της απώλεια της ικανότητας οδήγησης.
Και η τελική επιλογή της Ιταλίας –απόσυρση των οριζόντιων περιορισμών και στροφή προς αυστηρότερη εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση– φαίνεται να αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη θεμελιώδη διάκριση.
