Σε μια από τις σημαντικότερες θεσμικές διαδικασίες των Ηνωμένων Εθνών βρίσκεται πλέον το Συμβούλιο Ασφαλείας, καθώς προχωρεί η επιλογή του προσώπου που θα διαδεχθεί τον Αντόνιο Γκουτέρες στη θέση του Γενικού Γραμματέα. Ο Πορτογάλος διπλωμάτης αποχωρεί στο τέλος του 2026, έχοντας συμπληρώσει δύο πενταετείς θητείες.
Η διαδικασία παρουσιάζει ιδιαίτερο νομικό ενδιαφέρον, καθώς ο Γενικός Γραμματέας δεν εκλέγεται απευθείας από τα κράτη-μέλη. Το άρθρο 97 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών ορίζει ότι διορίζεται από τη Γενική Συνέλευση κατόπιν σύστασης του Συμβουλίου Ασφαλείας. Η διάταξη αυτή καθιστά το Συμβούλιο Ασφαλείας ουσιαστικά το αποφασιστικό πρώτο φίλτρο της διαδικασίας.
Οι άτυπες ψηφοφορίες και η δύναμη των «5»
Η επιλογή εξελίσσεται μέσω διαδοχικών άτυπων ψηφοφοριών – των λεγόμενων straw polls – μεταξύ των 15 μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας. Στην πρώτη ψηφοφορία, στα τέλη Ιουλίου, προβάδισμα απέκτησε η πρώην αντιπρόεδρος της Κόστα Ρίκα Rebeca Grynspan, με δεύτερη την πρώην υπουργό Εξωτερικών της Γουιάνας Carolyn Rodrigues-Birkett και τρίτο τον Αργεντινό Rafael Grossi, επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας.
Στις 21 Αυγούστου έχει προγραμματιστεί δεύτερη άτυπη ψηφοφορία. Στο μεταξύ, η κούρσα διευρύνθηκε με την υποψηφιότητα της έμπειρης διπλωμάτη Ivonne Baki, η οποία προτάθηκε από την Τόνγκα και έγινε η όγδοη υποψήφια στη διαδικασία.
Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι μόνο πόσες θετικές ψήφους μπορεί να συγκεντρώσει κάθε υποψήφιος. Για να φτάσει κάποιος στη Γενική Συνέλευση πρέπει στην πράξη να αποφύγει την αντίθεση οποιουδήποτε από τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας: Ηνωμένες Πολιτείες, Κίνα, Ρωσία, Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο. Το δικαίωμα βέτο μετατρέπει έτσι την επιλογή του Γενικού Γραμματέα σε μια σύνθετη άσκηση διεθνών ισορροπιών.
Η φετινή διαδικασία έχει και μία ισχυρή συμβολική διάσταση. Ο ΟΗΕ δεν είχε ποτέ γυναίκα Γενική Γραμματέα, ενώ αυτή τη φορά σημαντικό μέρος των υποψηφιοτήτων προέρχεται από γυναίκες και η Λατινική Αμερική εμφανίζεται ιδιαίτερα ισχυρή.
Παράλληλα, η επιλογή πραγματοποιείται σε μια εξαιρετικά δύσκολη περίοδο για τον Οργανισμό. Πόλεμοι, γεωπολιτικός ανταγωνισμός, οικονομικές πιέσεις και αυξανόμενες απαιτήσεις για μεταρρύθμιση του ίδιου του ΟΗΕ καθιστούν την επόμενη ηγεσία κρίσιμη για το μέλλον του πολυμερούς συστήματος. Οι υποψήφιοι καλούνται ήδη, στο πλαίσιο των δημόσιων διαλόγων που οργανώνει η Γενική Συνέλευση, να παρουσιάσουν τις θέσεις τους για την ειρήνη και ασφάλεια, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ανάπτυξη και τη μεταρρύθμιση του Οργανισμού.
Η διαδικασία μπορεί να απαιτήσει αρκετούς ακόμη γύρους ψηφοφοριών και να φθάσει έως τα τέλη Σεπτεμβρίου ή τις αρχές Οκτωβρίου, εάν δεν διαμορφωθεί νωρίτερα συναίνεση.
Σε κάθε περίπτωση, η τελική εικόνα αποτυπώνει μια ιδιαιτερότητα του θεσμικού συστήματος του ΟΗΕ: η Γενική Συνέλευση των κρατών-μελών πραγματοποιεί τον διορισμό, αλλά το πρόσωπο που θα τεθεί ενώπιόν της περνά προηγουμένως από τη στενή πύλη του Συμβουλίου Ασφαλείας και, ουσιαστικά, από την αποδοχή των πέντε μόνιμων μελών του.
