Η ραγδαία εξάπλωση των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί νέα νομικά ερωτήματα σχετικά με την ελευθερία της έκφρασης και τη διαφάνεια των αλγοριθμικών αποφάσεων. Τα σύγχρονα chatbots δεν αποτελούν πλέον απλά εργαλεία αναζήτησης πληροφοριών· λειτουργούν ως ενδιάμεσοι της δημόσιας συζήτησης, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια χρήστες ενημερώνονται, διαμορφώνουν άποψη και επικοινωνούν.
Πρόσφατη μελέτη του Συμβουλίου Εποπτείας της Meta αξιολόγησε δέκα από τα δημοφιλέστερα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι αυτά ήταν υπερδιπλάσια πιθανό να αρνηθούν τη δημιουργία επικριτικού πολιτικού περιεχομένου όταν αυτό αφορούσε κυβερνήσεις ή ηγέτες χωρών με περιορισμένη ελευθερία της έκφρασης. Αντίθετα, σε αιτήματα που αφορούσαν δημοκρατικά κράτη, οι ίδιες αρνήσεις εμφανίζονταν πολύ λιγότερο συχνά. Οι ερευνητές διευκρίνισαν ότι δεν μπορούν να προσδιορίσουν με βεβαιότητα τα αίτια του φαινομένου, επισήμαναν όμως ότι οι επιλογές σχεδιασμού, τα δεδομένα εκπαίδευσης και οι μηχανισμοί ασφαλείας ενδέχεται να επηρεάζουν τις απαντήσεις των μοντέλων.
Η διαπίστωση αυτή δεν σημαίνει ότι τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης «λογοκρίνουν» με τη νομική έννοια του όρου. Η ελευθερία της έκφρασης, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και στο άρθρο 11 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεσμεύει πρωτίστως τα κράτη. Ωστόσο, όταν ιδιωτικές ψηφιακές υπηρεσίες αποκτούν τόσο κεντρικό ρόλο στη διάδοση πληροφοριών, ανακύπτει εύλογα το ερώτημα κατά πόσο οι πολιτικές λειτουργίας τους μπορούν να επηρεάσουν στην πράξη την πρόσβαση των πολιτών σε διαφορετικές απόψεις.
Στο σημείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act). Αν και δεν επιβάλλει στα μοντέλα συγκεκριμένο ιδεολογικό ή πολιτικό προσανατολισμό, θεσπίζει υποχρεώσεις διαφάνειας, λογοδοσίας και διαχείρισης κινδύνων για ορισμένες κατηγορίες συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Η κατεύθυνση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας είναι σαφής: οι πάροχοι οφείλουν να μπορούν να εξηγούν τον τρόπο λειτουργίας των συστημάτων τους και να αξιολογούν συστηματικά τις επιπτώσεις τους στα θεμελιώδη δικαιώματα.
Η πραγματική πρόκληση είναι η εξεύρεση ισορροπίας. Από τη μία πλευρά, τα chatbots πρέπει να αποτρέπουν την υποκίνηση βίας, τη διάδοση παράνομου περιεχομένου και άλλες μορφές σοβαρής κατάχρησης. Από την άλλη, οι μηχανισμοί ασφαλείας δεν θα πρέπει να οδηγούν σε αδικαιολόγητες διαφοροποιήσεις ανάλογα με το πρόσωπο, τη χώρα ή το πολιτικό καθεστώς στο οποίο αναφέρεται το αίτημα του χρήστη.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποφασίζει με ανθρώπινα κριτήρια, αλλά με κανόνες, δεδομένα και τεχνικές παραμέτρους που έχουν καθοριστεί από τους δημιουργούς της. Για τον λόγο αυτό, η διαφάνεια, η ανεξάρτητη αξιολόγηση και η δυνατότητα ελέγχου των συστημάτων αποκτούν πλέον θεμελιώδη σημασία. Το κρίσιμο ερώτημα για τα επόμενα χρόνια δεν θα είναι μόνο αν ένα chatbot παρέχει σωστές απαντήσεις, αλλά και αν το κάνει με τρόπο συνεπή, ουδέτερο και συμβατό με τις αρχές του κράτους δικαίου και της ελευθερίας της έκφρασης.
