Οι περισσότερες δημόσιες συζητήσεις γύρω από τη δικαστική μεταρρύθμιση στο Ισραήλ επικεντρώνονται συνήθως στο Ανώτατο Δικαστήριο. Ωστόσο, τις τελευταίες ημέρες στο επίκεντρο της θεσμικής αντιπαράθεσης βρίσκεται ένας διαφορετικός, εξίσου κρίσιμος θεσμός: η Γενική Εισαγγελέας του Ισραήλ, Gali Baharav-Miara.
Η κυβέρνηση του Benjamin Netanyahu προωθεί νέα νομοθετική πρωτοβουλία που μεταβάλλει ουσιωδώς τις αρμοδιότητες του θεσμού, επιχειρώντας να περιορίσει την επιρροή της Γενικής Εισαγγελέως στη λειτουργία της εκτελεστικής εξουσίας. Το σχετικό νομοσχέδιο, το οποίο προωθείται στην Κνεσέτ, έχει ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από τον νομικό κόσμο, την αντιπολίτευση και πρώην ανώτατους δικαστικούς λειτουργούς, καθώς θεωρείται ότι επηρεάζει έναν από τους βασικότερους μηχανισμούς θεσμικού ελέγχου της κυβέρνησης.
Ένας θεσμός χωρίς ευρωπαϊκό αντίστοιχο
Η ιδιαιτερότητα του ισραηλινού συστήματος έγκειται στο γεγονός ότι ο Attorney General δεν ασκεί μόνο εισαγγελικές αρμοδιότητες. Αντίθετα, συγκεντρώνει τέσσερις διαφορετικές λειτουργίες:
- είναι ο επικεφαλής της δημόσιας εισαγγελίας,
- εκπροσωπεί το κράτος ενώπιον όλων των δικαστηρίων,
- αποτελεί τον ανώτατο νομικό σύμβουλο της κυβέρνησης,
- προστατεύει το δημόσιο συμφέρον και τη νομιμότητα έναντι ενεργειών της ίδιας της εκτελεστικής εξουσίας.
Η συγκέντρωση αυτών των αρμοδιοτήτων καθιστά τον θεσμό σχεδόν μοναδικό μεταξύ των δυτικών δημοκρατιών. Σε αρκετά κράτη οι λειτουργίες αυτές κατανέμονται μεταξύ διαφορετικών οργάνων, ενώ στο Ισραήλ συγκεντρώνονται σε μία ανεξάρτητη αρχή, της οποίας οι νομικές γνωμοδοτήσεις θεωρούνται δεσμευτικές για την κυβέρνηση.
Τι αλλάζει με τη νέα μεταρρύθμιση
Το κυβερνητικό σχέδιο δεν περιορίζεται σε οργανωτικές παρεμβάσεις. Αντιθέτως, επιδιώκει να αναδιαμορφώσει τη σχέση μεταξύ κυβέρνησης και Γενικής Εισαγγελέως.
Μεταξύ των σημαντικότερων προτεινόμενων αλλαγών περιλαμβάνονται:
- η δυνατότητα της κυβέρνησης να αγνοεί τις δεσμευτικές νομικές γνωμοδοτήσεις της Γενικής Εισαγγελέως,
- η αναθεώρηση του τρόπου άσκησης των αρμοδιοτήτων της,
- η αποδυνάμωση του σημερινού συστήματος θεσμικών «αντιβάρων» που περιορίζουν τις κυβερνητικές αποφάσεις.
Αρχικά είχε εξεταστεί και ο πλήρης διαχωρισμός του θεσμού σε δύο διαφορετικά αξιώματα – έναν κυβερνητικό νομικό σύμβουλο και έναν ανεξάρτητο Γενικό Εισαγγελέα – όμως το συγκεκριμένο σκέλος αποσπάστηκε από το νομοσχέδιο. Αντίθετα, διατηρήθηκαν διατάξεις που επιτρέπουν στην κυβέρνηση να παρακάμπτει τις δεσμευτικές γνωμοδοτήσεις της, γεγονός που αποτελεί το πλέον αμφιλεγόμενο στοιχείο της μεταρρύθμισης.
Η θέση της κυβέρνησης
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η σημερινή δομή έχει οδηγήσει στη δημιουργία ενός υπερβολικά ισχυρού μη εκλεγμένου θεσμού, ο οποίος παρεμβαίνει συστηματικά στη χάραξη δημόσιας πολιτικής.
Κατά την άποψη των υποστηρικτών της μεταρρύθμισης, η δημοκρατική νομιμοποίηση ανήκει στην εκλεγμένη κυβέρνηση και όχι σε έναν διορισμένο νομικό λειτουργό. Επομένως, η κυβέρνηση πρέπει να έχει τη δυνατότητα να λαμβάνει πολιτικές αποφάσεις ακόμη και όταν η νομική άποψη της Γενικής Εισαγγελέως είναι διαφορετική. Η επιχειρηματολογία αυτή βασίζεται στην αντίληψη ότι η υπερβολική δικαστικοποίηση της πολιτικής περιορίζει την αποτελεσματική άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας.
Οι αντιρρήσεις της νομικής κοινότητας
Στον αντίποδα, σημαντικό μέρος της ακαδημαϊκής κοινότητας, της Δικαιοσύνης και του Δικηγορικού Σώματος εκτιμά ότι η προτεινόμενη μεταρρύθμιση αποδυναμώνει τον σημαντικότερο θεσμικό μηχανισμό ελέγχου της κυβέρνησης.
Η ίδια η Gali Baharav-Miara έχει προειδοποιήσει ότι οι συνεχείς παρεμβάσεις στη λειτουργία της Γενικής Εισαγγελίας και η δυνατότητα παράκαμψης των γνωμοδοτήσεών της ενδέχεται να οδηγήσουν σε αποδυνάμωση της θεσμικής ισορροπίας και της προστασίας του κράτους δικαίου. Παράλληλα, πρώην Γενικοί Εισαγγελείς και ανώτατοι δικαστικοί λειτουργοί έχουν εκφράσει δημόσια την ανησυχία τους ότι οι αλλαγές μειώνουν την ανεξαρτησία ενός θεσμού που λειτουργεί ως βασικό αντίβαρο στην εκτελεστική εξουσία.
Ένα ζήτημα που υπερβαίνει τα σύνορα του Ισραήλ
Η συζήτηση που εξελίσσεται σήμερα στο Ισραήλ δεν αφορά αποκλειστικά την εσωτερική του έννομη τάξη. Αγγίζει ένα διαχρονικό ερώτημα του συνταγματικού δικαίου: μέχρι ποιο σημείο μπορεί να ενισχυθεί η πολιτική λογοδοσία της εκλεγμένης κυβέρνησης χωρίς να αποδυναμωθούν οι θεσμοί που ελέγχουν τη νομιμότητα των πράξεών της;
Σε όλα τα σύγχρονα δημοκρατικά κράτη, η ισορροπία μεταξύ αποτελεσματικής διακυβέρνησης και ανεξάρτητου νομικού ελέγχου, αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση του κράτους δικαίου. Το ισραηλινό παράδειγμα αναδεικνύει πόσο εύθραυστη μπορεί να αποδειχθεί αυτή η ισορροπία όταν οι σχέσεις μεταξύ κυβέρνησης, Δικαιοσύνης και ανεξάρτητων νομικών θεσμών μετατρέπονται σε πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης.
Ανεξάρτητα από την τελική έκβαση της μεταρρύθμισης, είναι πλέον σαφές ότι ο θεσμός της Γενικής Εισαγγελέως δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη κρίκο της κρατικής διοίκησης. Αντιθέτως, βρίσκεται στον πυρήνα της συζήτησης για τα όρια της κυβερνητικής εξουσίας, την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και τη διατήρηση των συνταγματικών εγγυήσεων σε μία από τις πλέον σύνθετες δημοκρατίες της Μέσης Ανατολής.
