Αποτελεί πλέον κοινή, αλλά ταυτόχρονα ιδιαιτέρως θλιβερή, διαπίστωση ότι στις καθημερινές συζητήσεις μεταξύ φίλων, συναδέλφων, συγγενών ή ακόμη και αγνώστων, όταν η επικαιρότητα φέρνει στο προσκήνιο ζητήματα που άπτονται της λειτουργίας του κράτους και των θεσμών, ακούγονται ολοένα και συχνότερα, με ειρωνικό, καυστικό και ενίοτε απαξιωτικό ύφος, εκφράσεις όπως: «Ποιο Σύνταγμα;», «Δεν υπάρχει Σύνταγμα», «Το Σύνταγμα έχει καταργηθεί», «Οι συνταγματικοί κανόνες εφαρμόζονται κατά το δοκούν». Οι διατυπώσεις αυτές, μολονότι συχνά εμπεριέχουν στοιχεία υπερβολής και συναισθηματικής φόρτισης, αντανακλούν μια βαθιά και διάχυτη κοινωνική δυσπιστία απέναντι στη λειτουργία των θεσμών, στην αποτελεσματικότητα και στην αξιοπιστία της συνταγματικής τάξης και, εν τέλει, στην πραγματική ισχύ των δικαιοκρατικών εγγυήσεων που το ίδιο το Σύνταγμα κατοχυρώνει.
Πώς εξηγείται, όμως, ότι η αντίληψη αυτή, σχετικά με την αποδυνάμωση του κύρους του Συντάγματος, έχει πλέον εδραιωθεί στους κόλπους της κοινωνίας; Η απάντηση δεν είναι ιδιαίτερα δυσχερής. Το Σύνταγμα και, κατ’ επέκταση, το συνταγματικό δίκαιο, τελούν σε διαρκή και άρρηκτη αλληλεπίδραση με την πολιτική. Η άσκηση της κρατικής εξουσίας, η θέσπιση των κανόνων δικαίου, η διοικητική δράση και η απονομή της δικαιοσύνης δεν ασκούνται ανεξέλεγκτα, αλλά οφείλουν να κινούνται εντός του πλαισίου που το ίδιο το Σύνταγμα καθορίζει. Το συνταγματικό αυτό πλαίσιο οριοθετεί, νομιμοποιεί και συγχρόνως δεσμεύει την άσκηση της κάθε μορφή εξουσίας (νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική). Η πολιτική, επομένως, δεν προηγείται του Συντάγματος ούτε λειτουργεί ανεξάρτητα από αυτό· αντιθέτως, υποτάσσεται στις επιταγές του, οι οποίες θέτουν τα όρια και τις προϋποθέσεις της άσκησης της κρατικής εξουσίας. Η υπαγωγή αυτή εξασφαλίζεται μέσω των θεμελιωδών συνταγματικών εγγυήσεων, όπως είναι ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων, η αρχή της νομιμότητας, η διάκριση των λειτουργιών, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και η αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, οι οποίες συγκροτούν τον πυρήνα του κράτους δικαίου και διασφαλίζουν ότι η άσκηση της δημόσιας εξουσίας παραμένει πάντοτε εντός των συνταγματικά προκαθορισμένων ορίων.
Όταν οι εκάστοτε κυβερνητικές επιλογές, οι δημόσιες πολιτικές ή οι νομοθετικές παρεμβάσεις δημιουργούν την εντύπωση –ενίοτε όχι αδικαιολόγητα– ότι δεν υπηρετούν επαρκώς το δημόσιο συμφέρον ή ότι παραμερίζουν τις συνταγματικές εγγυήσεις, είναι αναπόφευκτο να ανακύπτουν εύλογοι προβληματισμοί και έντονες αμφιβολίες ως προς τη συμμόρφωσή τους προς τη θεμελιώδη αρχή του κράτους δικαίου και τις επιμέρους εκφάνσεις αυτής. Στις τελευταίες συγκαταλέγονται, μεταξύ άλλων, η διάκριση των λειτουργιών, η δικαστική ανεξαρτησία, ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων, η αρχή της νομιμότητας της διοικητικής δράσης, καθώς και η αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Ενώ η εκτελεστική εξουσία φέρει την ευθύνη για την διακυβέρνηση της Χώρας και την εκτέλεση των νόμων, η νομοθετική εξουσία έχει ως κύρια αποστολή την ψήφιση των νόμων του Κράτους. Πρέπει, βεβαίως, να διευκρινισθεί ότι όταν γίνεται λόγος για την άσκηση της νομοθετικής λειτουργίας, αυτή στην πράξη συνδέεται άμεσα με την εκάστοτε κυβερνητική πλειοψηφία. Στο πλαίσιο του ισχύοντος κοινοβουλευτικού συστήματος, η παραγωγή του μεγαλύτερου μέρους της νομοθεσίας αντανακλά, στην πράξη, τις επιλογές και τις προτεραιότητες της τελευταίας. Η ύπαρξη σταθερής κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, σε συνδυασμό με την κομματική πειθαρχία, έχει ως αποτέλεσμα η Βουλή να λειτουργεί, σε σημαντικό βαθμό, ως θεσμικό όργανο υλοποίησης του εκάστοτε κυβερνητικού προγράμματος, ενώ οι δυνατότητες ουσιαστικής επιρροής της κοινοβουλευτικής αντιπολίτευσης και των λοιπών κοινοβουλευτικών δυνάμεων στη νομοθετική διαδικασία εμφανίζονται, εκ των πραγμάτων, περιορισμένες. Υπό τα δεδομένα αυτά, οι δημόσιες πολιτικές και οι νομοθετικές επιλογές αποτυπώνουν, κατά κύριο λόγο, τις προτεραιότητες και τις αποφάσεις της εκάστοτε κυβερνητικής πλειοψηφίας, η οποία φέρει την κύρια πολιτική, αλλά και θεσμική, ευθύνη για τη συμμόρφωσή τους προς το Σύνταγμα και τις επιταγές του κράτους δικαίου. Από την άλλη μεριά, η δικαστική εξουσία έχει την ευθύνη να ερμηνεύει και να εφαρμόζει τους νόμους, διασφαλίζοντας την τήρηση του Συντάγματος και θέτοντας τα αναγκαία όρια σε κάθε αυθαίρετη άσκηση της κρατικής εξουσίας.
Υπό τις σημερινές κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες καθίσταται ευχερώς αντιληπτό γιατί ένα ολοένα και μεγαλύτερο τμήμα του κοινωνικού συνόλου αντιμετωπίζει με αυξημένη καχυποψία τη λειτουργία του συνταγματικού οικοδομήματος. Δεν είναι λίγα τα ζητήματα που προκαλούν έντονο θεσμικό και κοινωνικό προβληματισμό, καθώς συνδέονται ευθέως με τον βαθμό συμμόρφωσης της κρατικής δράσης προς τις προβλέψεις του Συντάγματος.
Χαρακτηριστικά, ο τρόπος επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονης κριτικής, καθώς η αποκλειστική αρμοδιότητα του Υπουργικού Συμβουλίου για τον διορισμό των Προέδρων και Αντιπροέδρων των ανωτάτων δικαστηρίων, καθώς και του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, έχει επανειλημμένως τεθεί στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, καλλιεργώντας στην κοινωνία υπόνοιες περί ενδεχόμενης πολιτικής επιρροής στη δικαστική εξουσία και δοκιμάζοντας την εμπιστοσύνη προς τη θεσμική της ανεξαρτησία. Αντίστοιχα, το συνταγματικό πλαίσιο που διέπει την ποινική ευθύνη των μελών της Κυβέρνησης εξακολουθεί να γεννά σοβαρούς προβληματισμούς, καθόσον η εμπλοκή της Βουλής στην κίνηση της ποινικής διαδικασίας προσδίδει αναπόφευκτα πολιτική διάσταση σε ένα κατεξοχήν δικαιοδοτικό ζήτημα.
Περαιτέρω, η προσφυγή στην έκδοση πράξεων νομοθετικού περιεχομένου, όταν δεν συντρέχουν οι έκτακτες και απρόβλεπτες περιστάσεις που το ίδιο το Σύνταγμα απαιτεί, συνιστά ευθεία απόκλιση από τις συνταγματικές προϋποθέσεις που νομιμοποιούν την άσκηση της συγκεκριμένης κανονιστικής αρμοδιότητας και, συνακόλουθα, θέτει υπό αμφισβήτηση τον εξαιρετικό χαρακτήρα του θεσμού. Παράλληλα, ο διαρκής προβληματισμός ως προς την επάρκεια των θεσμικών αντιβάρων –μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, τα δικαστήρια και οι ανεξάρτητες αρχές– απέναντι στην εκάστοτε κυβερνώσα πλειοψηφία και στην δεσπόζουσα θέση του πρωθυπουργού , εντείνει την αντίληψη ότι οι θεσμικοί μηχανισμοί ελέγχου της κρατικής εξουσίας χρήζουν περαιτέρω ενίσχυσης.
Επιπροσθέτως, η δυναμική ερμηνεία του Συντάγματος, όσο αναγκαία και αν είναι για την προσαρμογή του στις σύγχρονες εξελίξεις και στα σημερινά δεδομένα, δεν μπορεί να είναι απεριόριστη. Θεμελιώδες όριό της αποτελεί το ίδιο το γράμμα του Συντάγματος, το οποίο δεν μπορεί να παρακάμπτεται ή να αλλοιώνεται υπό το πρόσχημα της ερμηνείας. Διαφορετικά, υπονομεύεται η δεσμευτική κανονιστική δύναμη του Συντάγματος και διαρρηγνύεται η ασφάλεια δικαίου.
Όλα τα ανωτέρω, τα οποία παρατίθενται όλως ενδεικτικώς, δοκιμάζουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στην κανονιστική ισχύ του ίδιου του Συντάγματος και στην ικανότητά του να λειτουργεί ως πραγματικό ανάχωμα απέναντι στην αυθαίρετη άσκηση της κρατικής εξουσίας, να διασφαλίζει την αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και να εγγυάται την εύρυθμη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος και του κράτους δικαίου.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η αδυναμία διαμόρφωσης ουσιαστικών πολιτικών συναινέσεων σε ζητήματα μείζονος θεσμικής σημασίας, η ολοένα εντονότερη πολιτική πόλωση, η κατά καιρούς εικόνα απαξιωτικών συμπεριφορών και πρακτικών εντός του Κοινοβουλίου, οι οποίες δεν συνάδουν με το κύρος του αντιπροσωπευτικού θεσμού, ενισχύουν έτι περαιτέρω το αίσθημα δυσπιστίας των πολιτών απέναντι στη λειτουργία του κράτους δικαίου. Όλα τα ανωτέρω, ανεξαρτήτως της επιμέρους αξιολόγησής τους, συμβάλλουν στον σχηματισμό της πεποίθησης ότι οι συνταγματικές εγγυήσεις αδυνατούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να λειτουργήσουν με την αποτελεσματικότητα που οι πολίτες εύλογα αναμένουν από ένα σύγχρονο δημοκρατικό κράτος δικαίου.
Όσα διαλαμβάνονται παραπάνω συντείνουν, αναμφίβολα, στη διαμόρφωση ενός κλίματος δυσπιστίας απέναντι στους θεσμούς και, κατ’ επέκταση, απέναντι στο ίδιο το Σύνταγμα. Πρόκειται για μια εξέλιξη ιδιαιτέρως ανησυχητική, η οποία θα πρέπει να μας προβληματίσει όλους. Είναι θλιβερό να ακούει κανείς νέους ανθρώπους, αλλά και πολίτες κάθε ηλικίας να αναφέρονται στο Σύνταγμα με ειρωνεία, απαξίωση ή ακόμη και με την πεποίθηση ότι πρόκειται για ένα κείμενο στερούμενο ουσιαστικής ισχύος. Δεν θα πρέπει να λησμονούμε σε καμία περίπτωση ότι το Σύνταγμα αποτελεί την ύψιστη έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας, ενώ ταυτόχρονα είναι το θεμέλιο της δημοκρατικής οργάνωσης του κράτους και της κατοχύρωσης των θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών. Το συνταγματικό κείμενο συμπυκνώνει ιστορικούς αγώνες, θυσίες και κατακτήσεις, για την προάσπιση των οποίων χύθηκε, κυριολεκτικά, αίμα. Για τον λόγο αυτό, δεν μπορεί να απαξιώνεται, να παρακάμπτεται ή να υπονομεύεται, ούτε να αποστερείται της δεσμευτικής κανονιστικής του ισχύος μέσω πρακτικών που αλλοιώνουν το περιεχόμενο του ή παραβιάζουν τις επιταγές του, κλονίζοντας, κατ’ επέκταση, την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τον εγγυητικό του ρόλο.
Κάτι, αναμφίβολα, πρέπει να αλλάξει. Η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας είναι να οδηγηθούμε από τη συμβολική «αποκαθήλωση» του Συντάγματος στη θεσμική και ουσιαστική αποκατάσταση του κύρους του. Το πραγματικό διακύβευμα είναι η ανάκτηση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς αυτό, η ανανέωση της σχέσης τους με τον θεμελιώδη νόμο του Κράτους και η εμπέδωση της πεποίθησης ότι οι συνταγματικές επιταγές εφαρμόζονται ισότιμα, αμερόληπτα και χωρίς εκπτώσεις. Με άλλα λόγια, ζητούμενο είναι να μεταβούμε από την «αποκαθήλωση» στην αναγέννηση της αξιοπιστίας και του θεσμικού κύρους του Συντάγματος.
Στην κατεύθυνση αυτή θα μπορούσε να συμβάλει καθοριστικά, μεταξύ άλλων, η επικείμενη συνταγματική αναθεώρηση, υπό την προϋπόθεση, όμως, ότι θα αποτελέσει προϊόν ευρείας πολιτικής και κοινωνικής συνεννόησης, απαλλαγμένη από συνταγματικό λαϊκισμό, μικροκομματικές σκοπιμότητες, υστεροβουλίες και πρόσκαιρες πολιτικές επιδιώξεις. Συνεπώς, η συνταγματική αναθεώρηση δεν πρέπει να αντιμετωπισθεί ως πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης, αλλά ως μια ιστορική ευκαιρία για την περαιτέρω θωράκιση του κράτους δικαίου, την ενίσχυση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, την αποτελεσματικότερη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης, την ενδυνάμωση των θεσμικών αντιβάρων και την πληρέστερη προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Το Σύνταγμα υπήρξε διαχρονικά η πυξίδα της δημοκρατικής μας πορείας στις κρισιμότερες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς αυτό δεν αποτελεί απλώς θεσμική αναγκαιότητα, αλλά συλλογικό χρέος απέναντι στις επόμενες γενιές. Διότι η πραγματική ποιότητα ενός Συντάγματος δεν αποτιμάται μόνο από το περιεχόμενο των διατάξεών του, αλλά, πρωτίστως, από την πίστη των πολιτών ότι εφαρμόζεται απαρέγκλιτα, προστατεύει αποτελεσματικά τα δικαιώματά τους και δεσμεύει, χωρίς εξαιρέσεις, κάθε φορέα δημόσιας εξουσίας.
Ελευθέριος Τρανάκος Ι Δικηγόρος Αθηνών, M.Sc., Υποψήφιος Διδάκτορας Δημοσίου Δικαίου στο Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών.
